Jak ostry stres zmienia uwagę, pamięć i działanie człowieka oraz co to oznacza dla projektowania technologii w kryzysie

Katarzyna Leszczyńska, Kinga Bigaj, Jacek Schindler

Telefon budzi Cię w środku nocy. Na ekranie pojawia się ostrzeżenie. Musisz szybko ustalić dwie rzeczy: czy zagrożenie dotyczy Twojej okolicy i co należy teraz zrobić.

Otwierasz aplikację. Widzisz kilka zakładek, mapę, listę komunikatów i długą instrukcję. Najważniejsza informacja znajduje się gdzieś pośrodku tekstu. Trzeba ją znaleźć, zrozumieć i zdecydować, co dalej.

W zwykłych warunkach pewnie poradzisz sobie bez problemu. W chwili zagrożenia to samo zadanie może wymagać znacznie więcej wysiłku.

Nie dlatego, że nagle zapominasz, jak obsługuje się telefon. Pod wpływem silnego stresu mogą zmieniać się sposób kierowania uwagą, działanie pamięci roboczej i precyzja ruchów. Dla projektantów aplikacji oznacza to, że trzeba myśleć nie tylko o tym, czy interfejs jest wygodny, kiedy użytkownik ma czas i spokój. Trzeba również sprawdzić, czy pomoże mu wtedy, gdy trudno się skupić, a decyzji nie można długo odkładać.

Uwaga nie zawsze podąża za naszymi zamiarami

Teoria kontroli uwagi Michaela Eysencka i współpracowników opisuje, jak lęk wpływa na kierowanie uwagą. Pod jego wpływem większy wpływ na przetwarzanie informacji mogą uzyskiwać bodźce przyciągające uwagę, w tym sygnały związane z zagrożeniem. Jednocześnie trudniejsze może być hamowanie reakcji na informacje nieistotne oraz przenoszenie uwagi między zadaniami (Eysenck i in., 2007).

Wyobraź sobie, że próbujesz przeczytać ostrzeżenie, a w głowie pojawia się kilka pytań naraz: czy jestem bezpieczna, co dzieje się za oknem, czy powinnam kogoś powiadomić? Sam tekst na ekranie się nie zmienia, ale trudniej jest skupić się na nim i wybrać informację potrzebną w danej chwili.

Jest tu ważne zastrzeżenie. Teoria Eysencka dotyczy lęku, a nie wszystkich postaci ostrego stresu. Nie zakłada też, że człowiek zawsze zacznie wykonywać zadanie gorzej. Czasami potrafi utrzymać dobry wynik, ale potrzebuje do tego większego wysiłku albo dodatkowych zasobów poznawczych.

Kiedy zmienia się sposób postrzegania sytuacji

W badaniach nad silnym stresem opisywano między innymi przytłumienie dźwięków, widzenie tunelowe, poczucie działania na autopilocie oraz luki w pamięci.

Przykładem jest ankieta Alexis Artwohl, przeprowadzona wśród 157 funkcjonariuszy policji uczestniczących w strzelaninach służbowych. Badani wypełniali pisemne kwestionariusze dotyczące własnych doświadczeń, a ankiety zbierano w latach 1994 do 1999. Aż 84% zgłosiło przytłumienie dźwięków, 79% widzenie tunelowe, a 74% poczucie działania „na autopilocie”. U 62% pojawiło się wrażenie, że czas zwolnił, a 52% zgłosiło luki w pamięci obejmujące część zdarzenia. Jednocześnie 71% opisało wyostrzenie widzenia, a 17% wrażenie przyspieszenia czasu, więc zmiany nie były wyłącznie osłabieniem percepcji (Artwohl, 2002).

Widzenie tunelowe oznacza tu przede wszystkim zawężenie pola widzenia i utratę części informacji z peryferii. Nie jest dokładnie tym samym co trudność w selekcji uwagi, choć oba zjawiska mogą wpływać na to, ile informacji człowiek zauważa.

Wyników nie należy przenosić wprost na każdego użytkownika telefonu. Były to dobrowolne relacje funkcjonariuszy zebrane po szczególnym rodzaju zdarzeń, a nie pomiary zachowania zwykłych osób korzystających z aplikacji. Pokazują jednak, że w warunkach silnego stresu doświadczenie otoczenia może odbiegać od tego, co znamy z codziennych sytuacji.

Długa instrukcja może być trudniejsza, niż się wydaje

Pamięć robocza pozwala nam przez krótki czas utrzymywać i wykorzystywać informacje potrzebne do wykonania zadania. Dzięki niej możemy zapamiętać numer, porównać kilka możliwości albo wykonać polecenie składające się z kolejnych kroków.

Amy Arnsten opisała mechanizmy, przez które nawet stosunkowo łagodny ostry stres, jeśli jest niekontrolowalny, może szybko zaburzać funkcjonowanie kory przedczołowej. Przegląd obejmuje badania na ludziach i zwierzętach, w tym wyniki wskazujące na pogorszenie pamięci roboczej (Arnsten, 2009).

Według autorki pod wpływem stresu kontrola przesuwa się od powolnej, przemyślanej regulacji przez korę przedczołową ku szybszym reakcjom emocjonalnym i nawykom. Uwaga częściej podąża wtedy za tym, co jaskrawe, głośne albo ruchome, a nie za tym, co ważne dla zadania. Znaczenie ma też poczucie kontroli: w opisanych badaniach osoby, które je miały, nawet iluzoryczne, nie doświadczały spadku wyników. Dla projektu oznacza to, że ważne informacje powinny wyraźnie się wyróżniać, a użytkownik powinien mieć poczucie, że panuje nad tym, co się dzieje.

Wyobraź sobie instrukcję, która brzmi: otwórz mapę, znajdź najbliższy punkt pomocy, sprawdź godziny działania, przeczytaj zasady dotarcia i zapamiętaj numer kontaktowy. Każdy krok osobno jest prosty. Problem polega na tym, że użytkownik musi zachować w pamięci to, co już przeczytał, i połączyć to z kolejnymi informacjami.

Ręce pod presją

Stres może wpływać również na wykonywanie precyzyjnych ruchów. Trzeba czasem trafić w mały cel, wykonać dokładny gest albo wpisać dane bez pomyłki. W spokojnych warunkach takie czynności są niemal automatyczne. W pośpiechu i przy silnym pobudzeniu mogą stać się trudniejsze.

Anderson i współpracownicy (2019) przejrzeli badania dotyczące fizjologicznej reakcji na ostry stres i wykonywania wyuczonych umiejętności ruchowych, ze szczególnym uwzględnieniem pracy policjantów. Z przeglądu wynika, że najlepiej udokumentowane jest pogorszenie precyzyjnych ruchów, a pod dużym stresem słabną też złożone umiejętności, takie jak zatrzymywanie czy samoobrona. Różnicę między ruchami zgrubnymi a precyzyjnymi autorzy ilustrują przykładem z kultury popularnej: ucieczka przed napastnikiem nie sprawia trudności, ale otwarcie drzwi kluczem, gdy trzeba działać szybko i pod presją, staje się znacznie trudniejsze. Siła reakcji zależy od cech osobistych, oceny zagrożenia i doświadczenia.

To przegląd badań nad sprawnością ruchową, a nie test obsługi ekranów dotykowych. Autorzy zaznaczają, że bezpośrednich pomiarów u policjantów w sytuacjach stresowych jest mało, a wiele badań prowadzono na strzelnicach lub w symulacjach. Przegląd nie dowodzi więc bezpośrednio, że określony rozmiar przycisku zapobiega błędom w aplikacji kryzysowej. Daje jednak podstawę, by uwzględniać precyzję ruchów jako jeden z czynników podczas projektowania i testowania takich narzędzi.

Ostrzeżenie to dopiero początek

Model decyzji o działaniu ochronnym, czyli PADM, opracowany przez Michaela Lindella i Ronalda Perry'ego, opisuje, jak ludzie przechodzą od odebrania informacji o zagrożeniu do podjęcia działania (Lindell i Perry, 2012).

Najpierw muszą dotrzeć do nich sygnały z otoczenia lub ostrzeżenie, na które zwracają uwagę i które próbują zrozumieć. Później oceniają zagrożenie, dostępne działania ochronne oraz podmioty zaangażowane w sytuację, na przykład instytucje wydające ostrzeżenia. Na decyzję wpływają także czynniki, które ułatwiają lub utrudniają podjęcie działania.

Nie jest to mechaniczna sekwencja, którą każdy przechodzi w identyczny sposób. Ludzie mogą szukać dodatkowych informacji.

To ważny punkt dla projektantów. Sam komunikat nie załatwia sprawy. Użytkownik musi jeszcze zrozumieć, co oznacza dla niego i co powinien zrobić.

Hawaje: gdy błąd staje się błędem systemu

13 stycznia 2018 roku mieszkańcy Hawajów otrzymali ostrzeżenie o nadlatującym pocisku balistycznym. Alarm był fałszywy. Raport amerykańskiej Federalnej Komisji Łączności wskazał na połączenie błędu człowieka i niewystarczających zabezpieczeń systemu (FCC, 2018).

Do pomyłki doszło podczas wewnętrznego ćwiczenia. Komunikat głosowy zawierał jednocześnie sformułowanie używane przy prawdziwym alarmie oraz informację, że trwa ćwiczenie. Pracownik obsługujący system twierdził później, że nie usłyszał słów o ćwiczeniu, a usłyszał „to nie jest ćwiczenie”. Uznał więc, że zagrożenie jest rzeczywiste, i wybrał z listy szablon przeznaczony do prawdziwego ostrzeżenia.

System wyświetlił pytanie, czy na pewno wysłać komunikat. Nie odróżniało ono testu od prawdziwego alertu i nie dawało operatorowi kolejnej możliwości sprawdzenia treści przed wysłaniem. Nie rozdzielono też odpowiednio środowiska testowego od systemu produkcyjnego.

To istotny szczegół. Nie wystarczy powiedzieć, że ktoś nacisnął niewłaściwy przycisk. Błąd pojawił się w określonym kontekście, a zabezpieczenia nie zatrzymały go, zanim dotarł do odbiorców.

Korekta wysłana systemami ostrzegania dotarła do mieszkańców po 38 minutach. Wcześniej, około 8:20 czasu lokalnego, pojawiła się informacja o fałszywym alarmie w mediach społecznościowych. Między 8:00 a 9:00 lokalnego czasu systemy numeru 911 w całym stanie odnotowały około 7755 połączeń, z których 2660 nie zostało odebranych przez operatorów. Zwykła liczba połączeń w sobotni poranek wynosiła około 250 do 350 (FCC, 2018).

To zdarzenie pokazuje, że niezawodność systemu ostrzegania zależy nie tylko od treści komunikatu. Liczą się również procedury, kontrola przed wysłaniem, możliwość szybkiego sprostowania i sposób, w jaki system radzi sobie z pomyłką.

Ostrzeżenie, które dociera na telefon

W Stanach Zjednoczonych działa system Wireless Emergency Alerts, który przekazuje ostrzeżenia w formie krótkich wiadomości na kompatybilne telefony za pośrednictwem sieci komórkowych. W Polsce podobną funkcję pełni Alert RCB, który według materiałów RCB z lat 2018 i 2021 dociera na telefony w formie SMS. Nie są to identyczne rozwiązania techniczne.

W przypadku Alertu RCB nie trzeba również specjalnie ustawiać telefonu. Urządzenie musi być włączone i mieć dostęp do sieci komórkowej (Rządowe Centrum Bezpieczeństwa, b.d.). Komunikaty mają wskazywać zagrożenie i zalecane działanie (Rządowe Centrum Bezpieczeństwa, 2021).

W 2016 roku amerykańska Federalna Komisja Łączności zdecydowała o zwiększeniu maksymalnej długości komunikatów Wireless Emergency Alerts z 90 do 360 znaków dla sieci LTE i nowszych. Rozszerzenie możliwości systemu miało pozwolić przekazywać pełniejsze informacje, ale większy limit nie oznacza, że należy wykorzystywać każdy dostępny znak (FCC, 2016).

W materiale opublikowanym w 2021 roku RCB przywoływało wyniki badania opinii społecznej, w którym 58% respondentów uznało alerty za bardzo użyteczne, a 10% miało odmienne zdanie. Dane te opisują deklarowaną ocenę systemu, nie skuteczność działania w konkretnej sytuacji zagrożenia (Rządowe Centrum Bezpieczeństwa, 2021).

Co wiemy o samych aplikacjach kryzysowych

Psychologiczne mechanizmy wyjaśniają część problemów, ale projektanci mają również do dyspozycji badania dotyczące użyteczności aplikacji przeznaczonych na katastrofy.

Tan i współpracownicy (2020) przeanalizowali 1405 opinii użytkowników dotyczących 58 takich aplikacji. Wskazali na znaczenie aktualnych i lokalnie przydatnych informacji, niezawodności aplikacji, ograniczenia reklam oraz oszczędnego korzystania z zasobów telefonu. Zwrócili też uwagę na sposób przekazywania sygnałów dźwiękowych i na to, czy aplikacja zmusza użytkownika do otwierania zewnętrznych stron.

To cenna wskazówka, bo w sytuacji kryzysowej liczy się nie tylko to, czy aplikacja zawiera właściwe dane. Ważne jest również, czy użytkownik może na nich polegać i czy dotarcie do nich nie wymaga zbędnych kroków.

Także badanie doświadczeń użytkowników aplikacji A4alerts, przeprowadzone z wykorzystaniem scenariuszy zagrożenia powodziowego, wskazało na przydatność ostrzeżeń odnoszących się do konkretnej lokalizacji oraz listy działań ochronnych (Meléndez Landaverde i Sempere Torres, 2023).

Wyniki te pokazują, że pytanie o projektowanie na czas zagrożenia można sprawdzać bezpośrednio, a nie wyłącznie wyprowadzać z ogólnych teorii psychologicznych.

Jak przełożyć tę wiedzę na projekt

Raport NIST przygotowany przez Choong i Salvendy (2021) pokazuje, jak można wykorzystywać zasady czynników ludzkich do oceny technologii komunikacyjnych używanych przez służby ratownicze. Autorzy analizowali problemy zgłaszane w wywiadach przez 193 osoby pracujące w służbach publicznych. Uwzględniali percepcję, procesy poznawcze, sprawność fizyczną, środowisko oraz czynniki społeczne i organizacyjne.

Raport dotyczy technologii dla służb, a nie konsumenckich aplikacji kryzysowych, i pokazuje przede wszystkim perspektywę, z której warto oceniać użyteczność w trudnych warunkach. Poniższe zasady nie wynikają wprost z jego ustaleń. To nasz wniosek z opisanych wyżej mechanizmów oraz z badań nad aplikacjami kryzysowymi.

1. Ustal wyraźną hierarchię informacji.

Najważniejsza informacja i zalecane działanie powinny być łatwe do znalezienia. Nie chodzi o to, żeby na każdym ekranie zostawić tylko jeden przycisk, lecz żeby użytkownik wiedział, co jest teraz najważniejsze.

2. Ułatw trafienie we właściwy element.

Przyciski powinny mieć odpowiednią wielkość i odstępy. Ważne funkcje warto odróżniać od mniej istotnych, by ograniczyć ryzyko przypadkowego wyboru.

3. Pisz krótko, ale nie kosztem bezpieczeństwa.

Komunikat powinien jasno wskazywać zagrożenie i działanie, które użytkownik ma podjąć. Nie należy usuwać informacji niezbędnych do właściwego wykonania polecenia tylko po to, by tekst był krótszy.

4. Ogranicz niepotrzebne decyzje.

Ustawienia domyślne mogą ułatwiać obsługę, jeśli są dobrze dobrane. W przypadku działań o poważnych konsekwencjach trzeba jednak jasno pokazać, co się wydarzy, zanim użytkownik je zatwierdzi.

5. Podziel złożone zadania na etapy.

Każdy etap powinien prowadzić do konkretnego celu. Użytkownik powinien wiedzieć, gdzie się znajduje i co będzie dalej. Nie zmuszaj go do zapamiętywania informacji, które można pozostawić na ekranie.

6. Nie uzależniaj najważniejszych informacji od zbędnych przejść.

Jeżeli użytkownik musi otworzyć kilka stron, szukać właściwego odsyłacza albo ponownie wpisywać dane, zwiększa się liczba czynności, podczas których może się pomylić. Użytkownicy aplikacji kryzysowych krytykowali przekierowania poza aplikację (Tan i in., 2020). Nasza dodatkowa sugestia, niewynikająca z cytowanych badań: warto rozważyć, które treści powinny działać bez połączenia z internetem.

7. Zapewnij alternatywne sposoby odbioru informacji.

Tekst może być uzupełniony sygnałem dźwiękowym lub wibracją, jeżeli poprawia to dostępność komunikatu. Nie powinno się jednak zakładać, że każdy użytkownik usłyszy sygnał albo że dodatkowy bodziec zawsze pomoże. Rozwiązanie musi odpowiadać sytuacji i być sprawdzone z użytkownikami.

Te zasady są wskazówkami, a nie uniwersalnymi prawami. Dopiero sprawdzenie ich w danym produkcie pozwala ocenić, czy rzeczywiście ułatwiają działanie.

Gdzie kończą się dowody

Przywołane badania odpowiadają na część pytań. Opisują różne zjawiska w różnych grupach: lęk w badaniach nad uwagą, stres u ludzi i zwierząt w badaniach nad korą przedczołową, relacje policjantów w ankiecie Artwohl oraz sprawność ruchową w kontekście pracy służb u Andersona. Model PADM dotyczy decyzji podejmowanych w obliczu zagrożenia, a raport NIST technologii używanych przez służby. Badania nad aplikacjami kryzysowymi są bliżej tematu, ale opierają się na opiniach użytkowników i scenariuszach, a nie na korzystaniu z aplikacji podczas prawdziwej katastrofy. Razem dają jednak solidną podstawę do stworzenia aplikacji, które będą działać także wtedy, gdy uwaga i możliwości użytkownika są ograniczone. Na pytanie, co sprawdzi się najlepiej, będziemy szukać odpowiedzi razem z zespołem i z użytkownikami, bo to oni wiedzą najlepiej, czego potrzebują w trudnej chwili.

Bibliografia

Źródła naukowe

Anderson, G. S., Di Nota, P. M., Metz, G. A. S., Andersen, J. P. (2019). The Impact of Acute Stress Physiology on Skilled Motor Performance: Implications for Policing. Frontiers in Psychology, 10, 2501. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2019.02501

Arnsten, A. F. T. (2009). Stress signalling pathways that impair prefrontal cortex structure and function. Nature Reviews Neuroscience, 10(6), 410–422. https://doi.org/10.1038/nrn2648

Artwohl, A. (2002). Perceptual and Memory Distortion During Officer-Involved Shootings. FBI Law Enforcement Bulletin, 71(10), 18–24.

Choong, Y. Y., Salvendy, G. (2021). Voices of First Responders: Applying Human Factors and Ergonomics Knowledge to Improve the Usability of Public Safety Communications Technology: Findings from User-Centered Interviews, Phase 1, Volume 5. NIST Interagency/Internal Report 8340. National Institute of Standards and Technology. https://doi.org/10.6028/NIST.IR.8340

Eysenck, M. W., Derakshan, N., Santos, R., Calvo, M. G. (2007). Anxiety and cognitive performance: Attentional control theory. Emotion, 7(2), 336–353. https://doi.org/10.1037/1528-3542.7.2.336

Lindell, M. K., Perry, R. W. (2012). The protective action decision model: Theoretical modifications and additional evidence. Risk Analysis, 32(4), 616–632. https://doi.org/10.1111/j.1539-6924.2011.01647.x

Meléndez Landaverde, E. R., Sempere Torres, D. (2023). A user experience evaluation of a mobile application for disseminating site-specific impact-based flood warnings: The A4alerts app. Journal of Flood Risk Management, 16(3), e12951. https://doi.org/10.1111/jfr3.12951

Tan, M. L., Prasanna, R., Stock, K. i in. (2020). Modified Usability Framework for Disaster Apps: A Qualitative Thematic Analysis of User Reviews. International Journal of Disaster Risk Science, 11, 615–629. https://doi.org/10.1007/s13753-020-00282-x

Raporty i materiały instytucjonalne

Federal Communications Commission (2016). Wireless Emergency Alerts: Amendments to Part 11 of the Commission’s Rules Regarding the Emergency Alert System. FCC 16-127. https://docs.fcc.gov/public/attachments/FCC-16-127A1_Rcd.pdf

Federal Communications Commission, Public Safety and Homeland Security Bureau (2018). Report and Recommendations on Hawaii Emergency Management Agency January 13, 2018 False Alert. https://docs.fcc.gov/public/attachments/DOC-350119A1.pdf

Rządowe Centrum Bezpieczeństwa (2021, 28 kwietnia). Alert RCB: dotychczasowe doświadczenia. https://archiwum.rcb.gov.pl/alert-rcb-dotychczasowe-doswiadczenia/

Rządowe Centrum Bezpieczeństwa (b.d.). Alert RCB: najważniejsze pytania i odpowiedzi. https://www.gov.pl/web/rcb/alert-rcb---najwazniejsze-pytania-i-odpowiedzi