O tym, dlaczego w trudnej sytuacji tak wiele zależy od poczucia, że coś zależy od nas
Kinga Bigaj
Kiedy przeżywamy trudny czas, zwykle najbardziej odczuwamy stres, napięcie, problemy ze snem i trudności ze skupieniem. Jest jednak coś jeszcze, co może wpływać na to, jak sobie radzimy: poczucie, że mamy na coś wpływ. Nie musimy być w stanie zmienić całej sytuacji. Czasem wystarczy świadomość, że choć jedna rzecz pozostaje w naszych rękach.
Pokazują to trzy badania, które dzieli kilkadziesiąt lat. Na pierwszy rzut oka trudno znaleźć między nimi podobieństwo. W jednym badacze sprawdzali, jak ludzie radzą sobie z hałasem. W drugim obserwowali mieszkańców domu opieki, którzy dostali możliwość decydowania o codziennych sprawach. W trzecim badali psy i szczury w warunkach laboratoryjnych. Każde z tych badań dotyczyło czegoś innego, ale wszystkie pomagają zrozumieć, jak ważne jest poczucie, że nasze działania mają znaczenie.
Hałas i przycisk
Na początku lat siedemdziesiątych David Glass i Jerome Singer badali, jak ludzie reagują na głośny, nieprzyjemny hałas. Uczestnicy wykonywali zadania wymagające skupienia, słysząc w tym czasie intensywne dźwięki. Badacze sprawdzali między innymi, czy łatwiej znosić hałas, kiedy pojawia się w przewidywalnych odstępach, oraz czy znaczenie ma możliwość wpłynięcia na moment, w którym ucichnie. [2. Glass i Singer, 1972]
Okazało się, że nieprzewidywalny hałas miał skutki, które dawały o sobie znać nawet po zakończeniu ekspozycji. Uczestnicy gorzej radzili sobie później z zadaniami wymagającymi skupienia i wytrwałości, takimi jak korekta tekstu czy rozwiązywanie łamigłówek. [2. Glass i Singer, 1972]
Najciekawszy był jednak eksperyment z przełącznikiem. Jednej z grup powiedziano, że uczestnicy mogą wyłączyć hałas, jeśli stanie się zbyt dokuczliwy. Badacze zaznaczyli przy tym, że woleliby, aby nie korzystali z tej możliwości. Prawie nikt nie nacisnął przycisku. Mimo to osoby, które wiedziały, że mogą to zrobić, lepiej radziły sobie z późniejszymi zadaniami niż uczestnicy pozbawieni takiej możliwości. [1. Glass, Reim i Singer, 1971]
Hałas nie musiał więc ucichnąć, żeby coś się zmieniło. Wystarczyło wiedzieć, że istnieje wyjście. Ten wynik dobrze pokazuje, jak duże znaczenie może mieć samo poczucie wpływu. Nie oznacza jednak, że daje ono ochronę przed każdym rodzajem stresu. Badanie przeprowadzono w określonych warunkach laboratoryjnych, a świadomość, że można wyłączyć hałas, nie zastępuje rzeczywistego bezpieczeństwa ani pomocy w sytuacji zagrożenia.
Roślina na parapecie
Kilka lat później Ellen Langer i Judith Rodin przeprowadziły badanie w domu opieki w stanie Connecticut. Wzięło w nim udział 91 mieszkańców w wieku od 65 do 90 lat, mieszkających na dwóch podobnych piętrach. [3. Langer i Rodin, 1976]
Na jednym piętrze dyrektor placówki zachęcał mieszkańców do samodzielnego podejmowania decyzji. Mogli wybierać, jak urządzą swój pokój, czym zajmą się w wolnym czasie i w jakich zajęciach wezmą udział. Każdy otrzymał też roślinę, którą sam wybierał i którą miał się opiekować. [3. Langer i Rodin, 1976]
Na drugim piętrze mieszkańcy usłyszeli inny komunikat. Personel miał zadbać o ich komfort, podejmować potrzebne decyzje i podlewać przydzielone im rośliny. Była to życzliwa forma opieki, ale pozostawiała mieszkańcom mniej okazji do samodzielnego decydowania. [3. Langer i Rodin, 1976]
Po trzech tygodniach mieszkańcy, którym pozostawiono więcej swobody i odpowiedzialności, byli bardziej aktywni, czujni i zaangażowani w kontakty z innymi. Częściej uczestniczyli w zajęciach i lepiej oceniali swoje samopoczucie niż osoby z drugiego piętra. [3. Langer i Rodin, 1976]
Badanie miało przy tym swoje ograniczenia. Przeprowadzono je w jednej placówce. Dwa piętra losowo przypisano do różnych warunków, ale mieszkańców nie przydzielano do grup indywidualnie. Zmieniono jednocześnie kilka elementów codziennego życia, dlatego nie wiadomo, który z nich miał największe znaczenie dla uzyskanych wyników. [3. Langer i Rodin, 1976]
Często przywołuje się je również jako dowód, że poczucie kontroli może wydłużać życie. [4. Rodin i Langer, 1977] Po korekcie analizy statystycznej, którą autorki opublikowały w 1978 roku, ten wynik okazał się jednak zbyt słaby, by wyciągać takie wnioski. [5. Rodin i Langer, 1978] Dla nas ważniejsze jest coś innego: to, jak zmieniło się codzienne funkcjonowanie mieszkańców.
Mieszkańcy nie zyskali wpływu na choroby, starzenie się ani zasady obowiązujące w domu opieki. Mogli za to częściej decydować o drobnych sprawach. Towarzyszyły temu większa aktywność i lepsza ocena własnego samopoczucia.
Teoria, która zmieniła kierunek
Kolejna historia zaczyna się w latach sześćdziesiątych. Martin Seligman i Steven Maier badali wtedy, jak wcześniejsze doświadczenia wpływają na zachowanie psów w trudnych sytuacjach. [6. Seligman i Maier, 1967]
Zwierzęta podzielono na trzy grupy. Psy z pierwszej mogły zakończyć nieprzyjemny bodziec, naciskając nosem specjalny panel. Psy z drugiej otrzymywały dokładnie takie same bodźce, ale ich zachowanie nie miało wpływu na to, kiedy się kończyły. Trzecia grupa nie przechodziła wcześniej tej procedury. [6. Seligman i Maier, 1967]
W kolejnym etapie wszystkie psy znalazły się w sytuacji, w której mogły uniknąć bodźca, przeskakując przez niską przegrodę. Większość zwierząt z pierwszej i trzeciej grupy szybko nauczyła się, jak to zrobić. Wiele psów z drugiej grupy nie podejmowało prób i pozostawało biernych. [6. Seligman i Maier, 1967]
Zjawisko nazwano wyuczoną bezradnością. Przez wiele lat wyjaśniano je w ten sposób: zwierzęta, które wcześniej doświadczały sytuacji niezależnych od własnych działań, nauczyły się, że nie mają wpływu na to, co się dzieje. W kolejnych trudnych sytuacjach przestawały więc próbować. Koncepcja wyuczonej bezradności stała się jednym z ważnych modeli wykorzystywanych w badaniach nad depresją.
W 2016 roku Maier i Seligman wrócili do tych ustaleń, podsumowując pięćdziesiąt lat badań. Zaproponowali istotną zmianę w rozumieniu mechanizmu wyuczonej bezradności. Badania nad układem nerwowym, prowadzone przede wszystkim na szczurach, wskazywały, że bierność w odpowiedzi na przedłużające się nieprzyjemne bodźce nie musi być reakcją wyuczoną. W badanych modelach zwierzęcych jest raczej reakcją domyślną, związaną między innymi z aktywnością jądra grzbietowego szwu w pniu mózgu. [7. Maier i Seligman, 2016]
U badanych zwierząt doświadczenie kontroli uruchamia natomiast aktywność przyśrodkowej kory przedczołowej, która pomaga hamować tę reakcję bierności. Z tej perspektywy zwierzęta nie tyle uczą się bezradności, ile uczą się rozpoznawać, że mogą coś zmienić. Co więcej, wcześniejsze doświadczenie kontroli może pomagać im radzić sobie także w późniejszych sytuacjach, w których wpływ na przebieg zdarzeń jest już niemożliwy. [7. Maier i Seligman, 2016]
To ustalenia dotyczące mechanizmów badanych u zwierząt. Nie można ich bezpośrednio przenosić na człowieka. Zmiana perspektywy jest jednak ważna również wtedy, gdy próbujemy zrozumieć zachowanie osób przeżywających kryzys. Bierność nie musi oznaczać lenistwa, braku motywacji ani świadomej rezygnacji. Może być reakcją na długotrwałe doświadczenie, że nasze działania niczego nie zmieniają.
Co łączy te trzy historie?
Każde z opisanych badań dotyczyło czegoś innego i zostało przeprowadzone w odmiennych warunkach. Nie dowodzą one dokładnie tego samego. Łączy je jednak ważna myśl: łatwiej radzić sobie z trudną sytuacją, kiedy mamy poczucie, że nasze działania mogą coś zmienić.
Nie chodzi o to, żeby kontrolować wszystko. W prawdziwym kryzysie często nie mamy wpływu na samo zagrożenie. Możemy jednak decydować o niektórych sprawach: jak się przygotujemy, kogo poprosimy o pomoc, skąd będziemy czerpać informacje i co zrobimy w najbliższych godzinach. Nie wszystko zależy od nas, ale nie oznacza to, że nie zależy od nas nic.
Co to oznacza w sytuacji kryzysowej?
Znaczenie poczucia wpływu pojawia się również w zaleceniach dotyczących pomocy po katastrofach i innych zdarzeniach masowych. Międzynarodowy zespół ekspertów kierowany przez Stevana Hobfolla wskazał pięć ważnych elementów wczesnej i średnioterminowej pomocy psychologicznej: poczucie bezpieczeństwa, uspokojenie, poczucie własnej i zbiorowej skuteczności, więź z innymi oraz nadzieję. Wnioski oparto na syntezie dostępnych danych i uzgodnionym konsensusie ekspertów. Jednym z ważnych elementów wspierania ludzi po trudnych doświadczeniach jest więc pomoc w odzyskiwaniu poczucia, że mogą działać i że ich działania mają znaczenie. [8. Hobfoll i in., 2007]
Ta wiedza przydaje się szczególnie wtedy, gdy wspieramy innych. Z troski często chcemy zrobić wszystko za osobę, która przeżywa kryzys. Tymczasem nawet niewielki wybór, choćby pytanie, czego potrzebuje albo od czego chce zacząć, pozwala jej odzyskać poczucie, że coś od niej zależy. Warto też pamiętać, że bierność nie musi oznaczać lenistwa ani słabości. Odzyskiwanie poczucia wpływu wymaga czasu, a czasem także pomocy psychologa lub psychoterapeuty. O tym, co robić i jak wspierać innych w sytuacji zagrożenia, piszemy w artykule „Alarm. Co robić?”.
Na koniec
Przycisk z eksperymentu z hałasem prawie nigdy nie został naciśnięty. A jednak sama świadomość, że można to zrobić, miała znaczenie.
Nie zawsze jesteśmy w stanie rozwiązać problem, zatrzymać zagrożenie czy zdecydować o tym, co wydarzy się dalej. Możemy jednak szukać tych obszarów, w których nadal mamy coś do powiedzenia. Czasem będzie to niewielka decyzja, czasem konkretny plan, a czasem poproszenie kogoś o pomoc.
W Fundacji SOLIDA tworzymy właśnie takie narzędzia: poradniki i książeczki kryzysowe, materiały psychoedukacyjne oraz narzędzia cyfrowe. Mają pomagać przygotować się na trudne sytuacje i odnaleźć możliwe sposoby działania, kiedy już się pojawią. Nie usuną zagrożenia, ale mogą ułatwić znalezienie tego, co w danej chwili wciąż zależy od nas.
Bibliografia
1. Glass, D. C., Reim, B., i Singer, J. E. (1971). Behavioral consequences of adaptation to controllable and uncontrollable noise. Journal of Experimental Social Psychology, 7(2), 244-257.
2. Glass, D. C., i Singer, J. E. (1972). Urban stress: Experiments on noise and social stressors. New York: Academic Press.
3. Langer, E. J., i Rodin, J. (1976). The effects of choice and enhanced personal responsibility for the aged: A field experiment in an institutional setting. Journal of Personality and Social Psychology, 34(2), 191-198.
4. Rodin, J., i Langer, E. J. (1977). Long-term effects of a control-relevant intervention with the institutionalized aged. Journal of Personality and Social Psychology, 35(12), 897-902.
5. Rodin, J., i Langer, E. J. (1978). Erratum to Rodin and Langer. Journal of Personality and Social Psychology, 36(5), 462.
6. Seligman, M. E. P., i Maier, S. F. (1967). Failure to escape traumatic shock. Journal of Experimental Psychology, 74(1), 1-9.
7. Maier, S. F., i Seligman, M. E. P. (2016). Learned helplessness at fifty: Insights from neuroscience. Psychological Review, 123(4), 349-367.
8. Hobfoll, S. E., Watson, P., Bell, C. C., Bryant, R. A., Brymer, M. J., Friedman, M. J., i in. (2007). Five essential elements of immediate and mid-term mass trauma intervention: Empirical evidence. Psychiatry: Interpersonal and Biological Processes, 70(4), 283-315.