To, jak siebie widzimy, rozgrywa się w głowie, nie w lustrze

Kinga Bigaj

O wyglądzie mówi się dziś dużo, najczęściej w kontekście mediów i akceptacji. Rzadziej o tym, że oprócz tego, co widzimy w lustrze, każdy z nas nosi w głowie własny obraz swojego wyglądu. Psychologia od lat pokazuje, że ten obraz może wpływać na to, jak siebie oceniamy, jak odczytujemy zachowanie innych, a nawet jak przebiegają nasze relacje.

Lustro, które upiększa

Czy wiemy, jak wyglądamy? Nicholas Epley i Erin Whitchurch postanowili to sprawdzić. Sfotografowali uczestników, a następnie komputerowo łączyli ich zdjęcia z twarzami ocenianymi jako bardziej lub mniej atrakcyjne. W ten sposób powstawało kilka wersji tej samej twarzy, różniących się stopniem upiększenia. Uczestnicy mieli wskazać, która z nich przedstawia ich samych. Częściej wybierali wersję lekko upiększoną, przesuniętą o kilka do kilkunastu procent w stronę atrakcyjniejszego wzorca. Podobny efekt występował również przy rozpoznawaniu twarzy bliskiego przyjaciela, ale nie zaobserwowano go w przypadku względnie obcej osoby [1. Epley, Whitchurch, 2008].

Badanie dotyczyło twarzy, a nie całego ciała, ale dobrze pokazuje, że obraz własnego wyglądu nie musi być wiernym odbiciem rzeczywistości. Nie oznacza to jednak, że każdy z nas postrzega siebie korzystniej, niż wygląda w rzeczywistości. U niektórych obraz własnego wyglądu może być znacznie surowszy i zamiast dodawać pewności siebie, staje się źródłem napięcia i gorszego samopoczucia. Może dlatego zapewnienia w rodzaju „naprawdę dobrze wyglądasz” tak rzadko pomagają. Mówiący ma na myśli twarz, którą widzi własnymi oczami, a słuchający tę, którą nosi w swojej głowie.

Reflektor, którego nie ma

W innym badaniu Thomas Gilovich i jego współpracownicy poprosili studentów, żeby założyli koszulkę z podobizną Barry’ego Manilowa, której wizerunek miał być dla nich krępujący, i weszli na chwilę do sali pełnej rówieśników. Studenci przewidywali, że mniej więcej połowa obecnych rozpozna, kto znajduje się na koszulce. W rzeczywistości rozpoznało go znacznie mniej osób. Badacze nazwali to efektem reflektora: przeceniamy, jak bardzo nasz wygląd i zachowanie przyciągają uwagę innych [2. Gilovich i in., 2000].

Z wyglądem na co dzień jest podobnie. Gorszy dzień dla włosów, zaczerwieniona skóra czy kilka kilogramów więcej mogą nam się wydawać widoczne z daleka. Inni oczywiście zwracają uwagę na wygląd, ale zwykle znacznie mniej, niż nam się wydaje. Większość ludzi jest po prostu zajęta sobą.

Blizna, której nie było

Zaskakujące badanie przeprowadzili w 1980 roku Robert Kleck i Angelo Strenta. Chcieli sprawdzić, jak przekonanie o posiadaniu negatywnie ocenianej cechy wyglądu wpływa na to, jak odczytujemy zachowanie innych ludzi.

W jednym z wariantów eksperymentu uczestniczkom malowano na twarzy realistyczną, zagojoną bliznę. Mogły dokładnie obejrzeć ją w lusterku. Następnie badacz informował je, że nałoży preparat nawilżający, który zapobiegnie pękaniu i łuszczeniu się charakteryzacji. W rzeczywistości podczas tej czynności usuwał bliznę, nie informując o tym uczestniczek.

Kobiety były przekonane, że blizna nadal jest widoczna. Następnie rozmawiały przez około sześć minut z inną kobietą, która nie wiedziała o eksperymencie ani o wcześniejszej charakteryzacji. W rzeczywistości rozmawiały więc z osobą, która nie miała na twarzy żadnej blizny.

Po rozmowie uczestniczki oceniały zachowanie rozmówczyni, a następnie oglądały nagranie spotkania. Kobiety przekonane, że mają widoczną bliznę, oceniały rozmówczynie jako bardziej spięte i sądziły, że uznały je za mniej atrakcyjne. Szczególnie interesujące było jednak to, na co zwracały uwagę podczas oglądania nagrania. Częściej koncentrowały się na spojrzeniach rozmówczyń i interpretowały je jako reakcje na swój wygląd.

Tymczasem niezależne osoby oceniające nagrania nie stwierdziły, by zachowanie rozmówczyń różniło się w zależności od warunku eksperymentu. Uczestniczki odczytywały więc ich zachowanie przez pryzmat przekonania, że ich wygląd może wywoływać negatywną reakcję, mimo że rozmówczynie nie widziały żadnej blizny [3. Kleck, Strenta, 1980]. 

Wystarczyło samo przekonanie o istnieniu blizny, by zwykłe spojrzenie drugiej osoby uznać za reakcję na nią. Pokazuje to, jak łatwo nasze wyobrażenia o tym, co widzą w nas inni, wpływają na sposób, w jaki odczytujemy ich zachowanie.

Rozmowa przez telefon

Mark Snyder, Elizabeth Tanke i Ellen Berscheid sprawdzili, co się dzieje, gdy to inni mają określone przekonania na temat naszego wyglądu. Mężczyźni rozmawiali przez telefon z nieznajomymi kobietami. Przed rozmową każdy otrzymywał zdjęcie rzekomej rozmówczyni. W rzeczywistości przedstawiało ono inną kobietę, atrakcyjną albo mniej atrakcyjną. Kobiety nie wiedziały, jakie zdjęcie zobaczyli ich rozmówcy.

Mężczyźni, którzy sądzili, że rozmawiają z atrakcyjną kobietą, zachowywali się podczas rozmowy bardziej swobodnie i towarzysko. Ich rozmówczynie odpowiadały na ten sposób traktowania, a ich zachowanie było później oceniane przez niezależnych obserwatorów jako bardziej przyjazne, sympatyczne i towarzyskie. Obserwatorzy słuchali nagrań zawierających wyłącznie wypowiedzi kobiet, nie znając wcześniejszych oczekiwań mężczyzn. Kobiety zaczynały więc zachowywać się w sposób zgodny z tym, czego spodziewali się ich rozmówcy [4. Snyder i in., 1977].

Psychologowie nazywają to samospełniającym się proroctwem. Nasze przekonania mogą wpływać na sposób, w jaki traktujemy drugą osobę, a jej reakcje mogą z kolei potwierdzać nasze początkowe oczekiwania.

Co z tego wynika

Przedstawione badania pokazują różne, ale powiązane ze sobą zjawiska. Obraz własnego wyglądu nie zawsze odpowiada temu, co widzą inni. Możemy przeceniać ich zainteresowanie naszym wyglądem, odczytywać niejednoznaczne sygnały jako oznakę negatywnej oceny, a nasze oczekiwania mogą wpływać na przebieg kontaktów z innymi ludźmi.

Warto jednak pamiętać, że nie każda obawa przed oceną jest bezpodstawna. Ocenianie i dyskryminacja ze względu na wygląd istnieją naprawdę i nie wolno ich bagatelizować. Nie każda reakcja drugiej osoby jest jednak komentarzem na nasz temat. Czasem jej spojrzenie, gest czy milczenie mają zupełnie inne przyczyny, niż podpowiadają nam własne obawy.

Kiedy następnym razem wyda się nam, że ktoś krzywo na nas spojrzał, warto zadać sobie kilka pytań. Czy na pewno chodziło o mój wygląd? Czy ta osoba w ogóle zwróciła na niego uwagę, czy może myślała o czymś swoim? Czy nie szukam potwierdzenia tego, czego się boję? I czy moje własne napięcie nie wpłynęło na przebieg tej rozmowy?

Jednym z celów Fundacji SOLIDA jest psychoedukacja i wspieranie zdrowia psychicznego. Jeśli myśli o wyglądzie stają się uporczywe, odbierają radość życia albo zaczynają wpływać na jedzenie, sen czy relacje, warto porozmawiać o tym z psychologiem lub psychoterapeutą.

Bibliografia

1. Epley, N., Whitchurch, E. (2008). Mirror, mirror on the wall: Enhancement in self-recognition. Personality and Social Psychology Bulletin, 34(9), 1159–1170. https://doi.org/10.1177/0146167208318601

2. Gilovich, T., Medvec, V. H., Savitsky, K. (2000). The spotlight effect in social judgment: An egocentric bias in estimates of the salience of one’s own actions and appearance. Journal of Personality and Social Psychology, 78(2), 211–222. https://doi.org/10.1037/0022-3514.78.2.211

3. Kleck, R. E., Strenta, A. (1980). Perceptions of the impact of negatively valued physical characteristics on social interaction. Journal of Personality and Social Psychology, 39(5), 861–873. https://doi.org/10.1037/0022-3514.39.5.861

4. Snyder, M., Tanke, E. D., Berscheid, E. (1977). Social perception and interpersonal behavior: On the self-fulfilling nature of social stereotypes. Journal of Personality and Social Psychology, 35(9), 656–666. https://doi.org/10.1037/0022-3514.35.9.656