O psychologii przyzwyczajania się do zagrożenia
Jacek Schindler
Strach nie trwa wiecznie, nawet gdy zagrożenie wciąż istnieje. Po pewnym czasie reakcja strachu może słabnąć. Jednym z mechanizmów, które mogą do tego prowadzić, jest habituacja, czyli stopniowe zmniejszanie reakcji na powtarzający się bodziec. Człowiek nie musi więc przestać znajdować się w sytuacji zagrożenia, żeby jego reakcja strachu osłabła.
W tym artykule zostanie wyjaśnione, jak przebiega „oswajanie” zagrożenia, dlaczego strach w jednych sytuacjach słabnie, a w innych nie, i kiedy spokój zaczyna działać przeciwko nam.
Strach to alarm, nie stan stały
Strach jest biologicznym systemem alarmowym. Gdy mózg rozpoznaje niebezpieczeństwo, uruchamia reakcje obronne. Mogą obejmować mobilizację organizmu do działania, między innymi ucieczkę lub walkę, ale także znieruchomienie i inne formy reakcji obronnej. Serce bije szybciej, mięśnie się napinają, a uwaga zawęża się do źródła zagrożenia.
Taka mobilizacja nie musi jednak utrzymywać się na tym samym poziomie przy każdym kolejnym sygnale. Gdyby alarm włączał się z pełną siłą przy każdym powtarzającym się sygnale, nie moglibyśmy normalnie funkcjonować. Układ nerwowy może jednak stopniowo ograniczać reakcję na powtarzający się bodziec, zachowując większą wrażliwość na to, co nowe.
Habituacja, czyli jak mózg oswaja zagrożenie
Kto mieszka przy torach, ten wie: przez pierwsze noce budzi go każdy pociąg, a po kilku tygodniach przesypia je spokojnie. To przykład habituacji, jednego z podstawowych mechanizmów, które pozwalają ograniczyć reakcję na powtarzający się bodziec. Habituacja to forma uczenia nieasocjacyjnego, w której reakcja na powtarzający się bodziec stopniowo słabnie. Tradycyjnie nazywa się ją najprostszą formą uczenia się. Nie polega na świadomym uznaniu bodźca za bezpieczny ani na nauczeniu się nowego skojarzenia, lecz na zmniejszeniu reakcji na powtarzaną stymulację. Nie jest to też zmęczenie ani stępienie zmysłów.
„Oswajanie” jest tu jednak skrótem myślowym: habituacja dotyczy przede wszystkim słabnięcia reakcji na powtarzający się bodziec, a nie ogólnego przyzwyczajenia się do zagrożenia. Ma też swoje warunki i nie każdy powtarzający się bodziec zagrożenia automatycznie do niej prowadzi. Tempo i zakres habituacji zależą między innymi od właściwości bodźca, jego intensywności oraz sposobu i częstości powtarzania. Bardzo silne lub znaczące bodźce mogą więc nie prowadzić do prostego, stopniowego osłabienia reakcji. Powtarzający się kontakt z bodźcem zagrażającym może też zadziałać odwrotnie i wywołać uwrażliwienie, w którym kolejne zetknięcia wzmacniają strach, zamiast go osłabiać.
W literaturze psychologicznej przywołuje się tu przykład nalotów na Londyn w czasie II wojny światowej: przed wojną spodziewano się masowej paniki, tymczasem obserwowano słabnięcie reakcji lękowych w miarę powtarzania się nalotów. To jednak historyczna ilustracja, a nie dowód na habituację.
Nie każde osłabienie strachu jest habituacją
Słabszy strach nie zawsze oznacza habituację. Czasem zmienia się sama ocena zagrożenia. Badania Paula Slovica pokazały, że percepcja ryzyka zależy nie tylko od prawdopodobieństwa zdarzenia, lecz także od tego, jak postrzegamy jego właściwości, między innymi znajomość, możliwość kontroli czy potencjalną dotkliwość skutków.
Możemy też inaczej oceniać prawdopodobieństwo zagrożenia, przeceniać własną kontrolę nad sytuacją albo interpretować niejednoznaczne sygnały jako mniej niebezpieczne. Są to jednak procesy poznawcze, a nie sama habituacja.
Oswojony, ale nie zapomniany
Gdy strach jest wyuczony, czyli sygnał był wcześniej powiązany z nieprzyjemnym zdarzeniem, a następnie przestaje ono występować, jego osłabienie może być efektem wygaszania. Według teorii Marka Boutona wygaszanie nie usuwa pierwotnego wspomnienia, tylko tworzy nowe: w tym kontekście sygnał nie jest już wzmacniany przez oczekiwane zagrożenie. Co kluczowe, to nowe wspomnienie jest silnie związane z kontekstem, w którym powstało. Od kontekstu zależy więc, które z tych dwóch wspomnień zostanie uruchomione.
Dlatego strach może powrócić po upływie czasu, po zmianie kontekstu albo po ponownym doświadczeniu nieprzyjemnego zdarzenia. W badaniach opisuje się te zjawiska jako samoistny powrót reakcji, odnowienie reakcji w innym kontekście oraz przywrócenie reakcji. Z mechanizmami nowego uczenia się wiąże się także terapia ekspozycyjna, stosowana w leczeniu fobii i innych zaburzeń lękowych, a samoistny powrót strachu traktuje się w badaniach jako eksperymentalny model nawrotu objawów po terapii.
Kiedy czujność nie słabnie
Powtarzające się zagrożenie nie zawsze prowadzi do słabszej reakcji. Czasem pojawia się hiperwigilancja, czyli nadmierna czujność: stan podwyższonej gotowości do wykrywania zagrożenia, obejmujący ciągłe skanowanie otoczenia i zwiększoną reaktywność na bodźce. Człowiek nasłuchuje, sprawdza, wraca myślami do tego, co może się wydarzyć.
Jednym z mechanizmów, które mogą podtrzymywać taką zwiększoną czujność, jest tendencyjność uwagowa, czyli skłonność do kierowania uwagi ku sygnałom zagrożenia. Metaanaliza Bar-Haima i współpracowników wykazała, że osoby z podwyższonym lękiem częściej kierują uwagę w stronę bodźców związanych z zagrożeniem, także w części badań wykorzystujących bodźce prezentowane poza świadomą percepcją. Kierunek tej zależności nie jest jednak rozstrzygnięty. Hiperwigilancja jest też jednym z objawów zespołu stresu pourazowego, ale sama w sobie nie jest diagnozą: w krótkim okresie po trudnym zdarzeniu bywa zwykłą reakcją organizmu.
Kiedy spokój ma inne źródło
Spadek odczuwania strachu może też oznaczać odrętwienie emocjonalne. W badaniach nad zespołem stresu pourazowego pojęcie odrętwienia emocjonalnego odnosi się między innymi do ograniczenia doświadczania i wyrażania emocji. Litz i Gray zwracali jednak uwagę, że nie musi ono oznaczać ogólnego wyłączenia emocji, i proponowali model szczególnie uwzględniający ograniczony dostęp do emocji pozytywnych. Strach może być także chwilowo słabszy wskutek unikania, ponieważ człowiek ogranicza kontakt z bodźcem, który go wywołuje. Nie oznacza to jednak, że sam strach został wygaszony.
Spokój może wynikać również z mechanizmów obronnych, czyli sposobów chronienia się przed treściami budzącymi zbyt silny niepokój. Część z nich działa poza pełną świadomością. Należą do nich na przykład zaprzeczanie („to mnie nie dotyczy”), racjonalizacja czy izolacja afektu, gdy o zagrożeniu mówimy rzeczowo, ale bez emocji. Mechanizmy te nie są oznaką zaburzenia i występują także w prawidłowym funkcjonowaniu. W hierarchicznym ujęciu Vaillanta różnią się jednak tym, jak bardzo zniekształcają obraz sytuacji: te bardziej dojrzałe, jak świadome odłożenie zmartwienia na później, pozwalają regulować emocje przy zachowaniu względnie dobrego kontaktu z rzeczywistością. Na pierwszy rzut oka trudno to odróżnić: spokój osoby, która świadomie odłożyła zmartwienie, i spokój osoby, która zaprzecza zagrożeniu, mogą wyglądać tak samo.
Kiedy spokój zaczyna działać przeciwko nam
Samo zmniejszenie reakcji strachu nie mówi jeszcze, czy człowiek właściwie ocenia zagrożenie i adekwatnie na nie reaguje. Problem pojawia się wtedy, gdy razem ze spadkiem strachu zmniejsza się także gotowość do reagowania na rzeczywiste sygnały zagrożenia. Słabsza reakcja nie oznacza, że zagrożenie zmalało: habituacja zmniejsza odpowiedź na bodziec, ale nie zmienia samego ryzyka.
Może się to przejawiać na przykład tym, że przestajemy przestrzegać zasad bezpieczeństwa tylko dlatego, że dotąd nic złego się nie stało, lekceważymy sygnały ostrzegawcze albo odkładamy przygotowania, które w razie zagrożenia mogłyby realnie pomóc.
Spokój może działać przeciwko nam także wtedy, gdy nie wynika z oswojenia, lecz z odrętwienia albo unikania. Strach nie musi wówczas słabnąć dlatego, że przestaje być potrzebny. Może słabnąć dlatego, że przestajemy go w pełni odczuwać albo ograniczamy kontakt z jego źródłem. Taki spokój może utrudniać reakcję wtedy, gdy zagrożenie rzeczywiście narasta.
Istotne jest więc nie tylko to, czy reakcja emocjonalna słabnie, lecz także w jaki sposób do tego dochodzi. Z zewnątrz różne mechanizmy mogą wyglądać bardzo podobnie.
Podsumowanie
Reakcja strachu może słabnąć w toku powtarzającego się kontaktu z zagrożeniem lub związanym z nim bodźcem, ale mechanizm tego osłabienia może być różny. Nie oznacza to jednak, że samo zagrożenie przestaje istnieć ani że zawsze trafnie oceniamy jego rzeczywiste znaczenie. Oswojenie strachu może ułatwiać normalne funkcjonowanie w niepewnych czasach, ale trzeba zwrócić uwagę na to, że spokój nie zawsze oznacza bezpieczeństwo.
Bibliografia
• American Psychiatric Association (2022). Diagnostic and statistical manual of mental disorders (wyd. 5, poprawione; DSM-5-TR). Washington, DC: American Psychiatric Association Publishing.
• Anderson, J., Wang, Y., Clark, D. L., Lipp, O. V., Jarvis, M. i Ney, L. J. (2026). A systematic review of spontaneous recovery in human fear conditioning. Frontiers in Behavioral Neuroscience, 20, 1820847. https://doi.org/10.3389/fnbeh.2026.1820847
• Bar-Haim, Y., Lamy, D., Pergamin, L., Bakermans-Kranenburg, M. J. i van IJzendoorn, M. H. (2007). Threat-related attentional bias in anxious and nonanxious individuals: A meta-analytic study. Psychological Bulletin, 133(1), s. 1 do 24. https://doi.org/10.1037/0033-2909.133.1.1
• Bouton, M. E. (2004). Context and behavioral processes in extinction. Learning & Memory, 11(5), s. 485 do 494. https://doi.org/10.1101/lm.78804
• Cramer, P. (2015). Defense mechanisms: 40 years of empirical research. Journal of Personality Assessment, 97(2), s. 114 do 122. https://doi.org/10.1080/00223891.2014.947997
• Janis, I. L. (1951). Air war and emotional stress: Psychological studies of bombing and civilian defense. New York: McGraw-Hill.
• Kozlowska, K., Walker, P., McLean, L. i Carrive, P. (2015). Fear and the defense cascade: Clinical implications and management. Harvard Review of Psychiatry, 23(4), s. 263 do 287. https://doi.org/10.1097/HRP.0000000000000065
• Litz, B. T. i Gray, M. J. (2002). Emotional numbing in posttraumatic stress disorder: Current and future research directions. Australian and New Zealand Journal of Psychiatry, 36(2), s. 198 do 204. https://doi.org/10.1046/j.1440-1614.2002.01002.x
• Rachman, S. (1978). Fear and courage. San Francisco: W. H. Freeman. Rozdziały: „Fear under air attack” oraz „Habituation and sensitization”.
• Rankin, C. H., Abrams, T., Barry, R. J. i in. (2009). Habituation revisited: An updated and revised description of the behavioral characteristics of habituation. Neurobiology of Learning and Memory, 92(2), s. 135 do 138. https://doi.org/10.1016/j.nlm.2008.09.012
• Slovic, P. (1987). Perception of risk. Science, 236(4799), s. 280 do 285. https://doi.org/10.1126/science.3563507
• Vaillant, G. E. (1994). Ego mechanisms of defense and personality psychopathology. Journal of Abnormal Psychology, 103(1), s. 44 do 50. https://doi.org/10.1037/0021-843X.103.1.44