Jak słowa i oczekiwania zmieniają to, co naprawdę czujemy
Jacek Schindler
Smak wydaje się czymś prostym. Próbujemy potrawy i wiemy, czy nam odpowiada. Z bólem jest podobnie: czujemy go, kiedy w ciele dzieje się coś niepokojącego. Trudno jednak uwierzyć, że sama nazwa, opis czy informacja o cenie mogłyby zmienić nasze odczucia.
A jednak nie zawsze odbieramy rzeczywistość tak samo. Zanim spróbujemy potrawy, mózg zdąży już stworzyć pewne oczekiwania. Podpowiada nam, czego możemy się spodziewać, a później zestawia te przewidywania z tym, co rzeczywiście czujemy. W ten sposób informacja, która na pierwszy rzut oka wydaje się nieistotna, potrafi wpłynąć na smak, przyjemność, a nawet reakcje naszego organizmu.
Czy droższe wino smakuje lepiej?
W 2008 roku badacze z Kalifornijskiego Instytutu Technologicznego i Uniwersytetu Stanforda zaprosili dwadzieścia osób na dość niezwykłą degustację. Uczestnicy leżeli w skanerze rezonansu magnetycznego i próbowali win Cabernet Sauvignon. Sądzili, że każde z pięciu win jest inne i ma własną cenę. W rzeczywistości były tylko trzy różne wina, a dwa z nich podawano dwukrotnie, za każdym razem z inną informacją o cenie. To samo wino przedstawiano raz jako butelkę za 90 dolarów, a innym razem za 10 dolarów, a drugie raz za 5, a raz za 45 dolarów. [4. Plassmann i in., 2008]
Wyniki były interesujące. Im wyższą cenę podawano, tym przyjemniejszy wydawał się uczestnikom smak tego samego wina. Nie zmieniały się przy tym tylko ich oceny. Przy winie przedstawianym jako droższe silniej aktywowała się przyśrodkowa kora oczodołowo-czołowa, obszar mózgu związany z przetwarzaniem odczuwanej przyjemności. Oznacza to, że informacja o cenie wiązała się zarówno ze zmianą subiektywnej oceny wina, jak i z aktywnością mózgu towarzyszącą jego odbiorowi. Nie można oczywiście na podstawie samego skanu stwierdzić, co dokładnie czuła każda z badanych osób. [4. Plassmann i in., 2008]
Warto przy tym pamiętać, że w eksperymencie uczestniczyło zaledwie dwadzieścia osób, które nie były zawodowymi degustatorami. Nie płaciły też za wino z własnej kieszeni. Nie wiemy więc, czy podobny efekt pojawiłby się w każdej grupie i w innych okolicznościach. Badanie pokazuje jednak coś ważnego: na to, jak odbieramy dany produkt, wpływa nie tylko jego rzeczywista jakość, ale również to, czego się po nim spodziewamy.
Lody, które nie smakowały jak lody
Informacja o tym, co jemy, może również zepsuć nam przyjemność z jedzenia. Przekonał się o tym zespół Martina Yeomansa, w którym pracował także brytyjski szef kuchni Heston Blumenthal. Badacze przygotowali nietypowy deser: lody o smaku wędzonego łososia. Wyglądały jak zwykłe, różowawe lody owocowe, ale ich smak trudno było pomylić ze słodkim deserem.
Kiedy uczestnikom podawano je jako lody, reakcje były zdecydowanie negatywne. Nie tylko mniej im smakowały, ale wydawały się również bardziej słone. Sytuacja wyglądała inaczej, gdy ten sam produkt przedstawiano jako „mrożony wytrawny mus”. Wtedy uczestnicy oceniali go znacznie przychylniej. [6. Yeomans i in., 2008]
W kolejnych eksperymentach badacze sprawdzili, co stoi za tą różnicą. Nazwa „lody” wywoływała oczekiwanie czegoś słodkiego, owocowego i kremowego. Kiedy zamiast tego uczestnicy czuli słony, rybny smak, rozczarowanie było duże. Co ciekawe, akceptowalne oceny dawała również neutralna nazwa, która nie sugerowała, czego należy się spodziewać. [6. Yeomans i in., 2008]
W tym przypadku oczekiwania nie pomagały więc w odbiorze produktu. Przeciwnie, sprawiały, że smak wydawał się gorszy. Kiedy spodziewamy się słodkiego deseru, a dostajemy coś wytrawnego, trudno nam się do tego przekonać, nawet jeśli sam produkt nie musi być nieprzyjemny. [6. Yeomans i in., 2008]
Koktajl o dwóch etykietach
Oczekiwania mogą wpływać nie tylko na to, jak odbieramy smak. Alia Crum i jej współpracownicy z Uniwersytetu Yale postanowili sprawdzić, czy informacja o jedzeniu może zmienić również reakcję fizjologiczną organizmu.
W eksperymencie uczestniczyło 46 osób. Każda przyszła do laboratorium dwukrotnie, w odstępie tygodnia, i za każdym razem wypijała ten sam koktajl mleczny o wartości 380 kalorii. Zmieniano jedynie etykietę. Podczas jednej wizyty napój przedstawiano jako wyjątkowo sycący koktajl o wartości 620 kalorii, podczas drugiej jako lekki, rozsądny napój zawierający zaledwie 140 kalorii. [1. Crum i in., 2011]
Badacze pobierali próbki krwi przed pokazaniem etykiety, po zapoznaniu się z nią, ale jeszcze przed wypiciem napoju, oraz po jego spożyciu. Interesował ich poziom greliny, hormonu związanego z odczuwaniem głodu, którego stężenie zazwyczaj spada po posiłku. [1. Crum i in., 2011]
Po wypiciu koktajlu przedstawianego jako sycący poziom greliny obniżał się znacznie wyraźniej. Przy wersji opisanej jako dietetyczna pozostawał niemal bez zmian. Skład i kaloryczność napoju były przecież identyczne. Zmieniało się tylko to, co uczestnicy wiedzieli o tym, co piją. [1. Crum i in., 2011]
Nie oznacza to jednak, że badani po prostu czuli się bardziej najedzeni. Nie stwierdzono istotnych różnic w ocenie smaku koktajli ani w deklarowanym poziomie głodu. Zmieniła się natomiast odpowiedź hormonalna organizmu. Badanie nie sprawdzało, czy efekt utrzymywał się dłużej ani czy wpływał na ilość jedzenia spożywanego później. Nie można więc traktować go jako sposobu na kontrolowanie apetytu. Pokazuje jednak, że przekonania związane z jedzeniem mogą sięgać znacznie dalej niż sama ocena smaku. [1. Crum i in., 2011]
Buraczki z dynamitem
Skoro nazwa może zmienić nasze odczucia, czy może również zdecydować o tym, co wybierzemy do jedzenia? Badacze ze Stanforda sprawdzili to w uniwersyteckiej stołówce, gdzie przez 46 dni obserwowali wybory żywieniowe gości.
Codziennie wyróżniano jedno warzywo, przygotowywane zawsze w taki sam sposób, ale opisywane na jeden z czterech sposobów. Jednego dnia były to zwykłe „buraki”, innego „buraki o obniżonej zawartości cukru”, „buraki bogate w przeciwutleniacze” albo znacznie bardziej apetyczne „buraczki z dynamitem chili i pikantną limonką”. Stołówka obsługiwała średnio ponad sześćset osób podczas obiadu. [5. Turnwald i in., 2017]
Różnice były wyraźne. Przy smakowitym opisie buraki wybierało o 25% więcej osób niż przy zwykłej nazwie, o 35% więcej niż przy opisie podkreślającym korzyści zdrowotne i o 41% więcej niż przy określeniu sugerującym wyrzeczenie. [5. Turnwald i in., 2017]
Zmieniała się również ilość warzyw pobieranych przez gości. Przy apetycznej nazwie z bemaru znikało o 23% więcej warzyw niż przy zwykłym opisie i o 33% więcej niż przy opisie restrykcyjnym. W porównaniu z nazwą podkreślającą korzyści zdrowotne różnica nie była jednak istotna statystycznie. [5. Turnwald i in., 2017]
Często opisujemy zdrowe jedzenie przez pryzmat tego, czego w nim nie ma: mniej cukru, mniej tłuszczu, mniej kalorii. Takie określenia mogą jednak przywoływać skojarzenie z wyrzeczeniem. Być może czasem lepiej po prostu powiedzieć, że coś jest smaczne.
Placebo bez tajemnicy
Przez lata placebo kojarzono przede wszystkim z tabletką, której pacjent nie odróżnia od prawdziwego leku. Pojawiał się więc problem etyczny: czy aby skorzystać z efektu placebo, trzeba człowieka oszukać? Zespół Teda Kaptchuka z Harvardu postanowił sprawdzić, czy jest to rzeczywiście konieczne.
W badaniu wzięło udział 80 osób z zespołem jelita drażliwego. Trzydzieści siedem z nich przez trzy tygodnie przyjmowało dwa razy dziennie tabletki, o których od początku wiedziało, że są obojętne, podobne do cukrowych pigułek. Na opakowaniu widniał zresztą napis „placebo”. Pacjentom wyjaśniono, że nie muszą wierzyć w działanie tabletek. Wystarczy, że będą je regularnie przyjmować. Pozostałe 43 osoby nie otrzymywały żadnych tabletek, ale miały taki sam kontakt z personelem. [3. Kaptchuk i in., 2010]
Pod koniec badania wystarczającą ulgę w objawach deklarowało 59% osób przyjmujących jawne placebo. W grupie, która nie otrzymywała tabletek, było to 35%. Były to subiektywne oceny pacjentów, a nie obiektywnie potwierdzone ustąpienie choroby. [3. Kaptchuk i in., 2010]
Badacze zwracali uwagę na znaczenie całego kontekstu leczenia. Regularne przyjmowanie tabletki, świadomość uczestniczenia w terapii i kontakt z życzliwym personelem mogły mieć znaczenie dla uzyskanych wyników. Eksperyment nie pozwala jednak ustalić, który z tych elementów odpowiadał za poprawę. Pokazuje natomiast, że pozytywne efekty związane z placebo mogą pojawić się również wtedy, gdy pacjent wie, co przyjmuje.
Co smak wina ma wspólnego ze stresem
Wino, lody, koktajle, warzywa i tabletki. Wszystkie te przykłady pokazują, że na nasze doświadczenia wpływa nie tylko to, co rzeczywiście otrzymujemy, ale również to, czego się spodziewamy. Podobny mechanizm można dostrzec w przeżywaniu stresu. Alia Crum i jej współpracownicy opisali, że ludzie przekonani o mobilizującej roli stresu deklarowali lepsze samopoczucie i funkcjonowanie w pracy, a w sytuacji stresowej ich reakcja kortyzolowa była umiarkowana. [2. Crum i in., 2013] Nie oznacza to, że wystarczy zmienić nastawienie, żeby trudności zniknęły. Nie każda reakcja stresowa jest pomocna, a jej znaczenie zależy od tego, co się dzieje i czy mamy realną możliwość poradzenia sobie z sytuacją.
Podobna wiedza jest ważna w pracy z osobami w kryzysie. Psychoedukacja nie polega na przekonywaniu kogoś, że stres jest dobry albo że powinien myśleć pozytywnie. Chodzi raczej o wyjaśnienie, skąd biorą się jego reakcje i dlaczego bywają tak intensywne. Przyspieszone bicie serca czy gonitwa myśli po trudnym zdarzeniu często są zrozumiałą odpowiedzią na to, co się wydarzyło. Sama wiedza o tym nie usuwa cierpienia, ale może zmniejszyć dodatkowy lęk, który pojawia się, gdy nie wiemy, dlaczego tak reagujemy. Dlatego tak ważne jest, jak rozmawiamy z osobą w trudnej sytuacji: słowa mogą pomóc jej zrozumieć własne reakcje, ale mogą też sprawić, że poczuje się jeszcze bardziej bezradna.
Na koniec
Ten sam smak może sprawić nam przyjemność albo rozczarować. Tabletka bez substancji czynnej może przynieść ulgę, a posiłek może wywołać inną reakcję organizmu w zależności od tego, czego się po nim spodziewamy. Nie oznacza to, że słowami można dowolnie zmieniać rzeczywistość. Pokazuje jednak, że sposób, w jaki ją opisujemy, ma większe znaczenie, niż mogłoby się wydawać.
Warto zwracać uwagę na słowa, którymi opisujemy własne doświadczenia i reakcje innych ludzi. Nie po to, żeby zawsze szukać pozytywnej interpretacji, ale żeby nie dokładać sobie ani innym niepotrzebnego lęku, rozczarowania czy poczucia winy.
Czasem wystarczy inaczej nazwać coś, czego doświadczamy, żeby spojrzeć na to z nieco innej strony.
Bibliografia
1. Crum, A. J., Corbin, W. R., Brownell, K. D., i Salovey, P. (2011). Mind over milkshakes: Mindsets, not just nutrients, determine ghrelin response. Health Psychology, 30(4), 424–429. https://doi.org/10.1037/a0023467
2. Crum, A. J., Salovey, P., i Achor, S. (2013). Rethinking stress: The role of mindsets in determining the stress response. Journal of Personality and Social Psychology, 104(4), 716–733. https://doi.org/10.1037/a0031201
3. Kaptchuk, T. J., Friedlander, E., Kelley, J. M., Sanchez, M. N., Kokkotou, E., Singer, J. P., Kowalczykowski, M., Miller, F. G., Kirsch, I., i Lembo, A. J. (2010). Placebos without deception: A randomized controlled trial in irritable bowel syndrome. PLoS ONE, 5(12), e15591. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0015591
4. Plassmann, H., O’Doherty, J., Shiv, B., i Rangel, A. (2008). Marketing actions can modulate neural representations of experienced pleasantness. Proceedings of the National Academy of Sciences, 105(3), 1050–1054. https://doi.org/10.1073/pnas.0706929105
5. Turnwald, B. P., Boles, D. Z., i Crum, A. J. (2017). Association between indulgent descriptions and vegetable consumption: Twisted carrots and dynamite beets. JAMA Internal Medicine, 177(8), 1216–1218. https://doi.org/10.1001/jamainternmed.2017.1637
6. Yeomans, M. R., Chambers, L., Blumenthal, H., i Blake, A. (2008). The role of expectancy in sensory and hedonic evaluation: The case of smoked salmon ice-cream. Food Quality and Preference, 19(6), 565–573. https://doi.org/10.1016/j.foodqual.2008.02.009