Reakcje obronne i doświadczenia dysocjacyjne w warunkach przewlekłej niepewności
Kinga Bigaj, Katarzyna Leszczyńska
Streszczenie
Przewlekła, nierozstrzygnięta niepewność związana z zagrożeniami geopolitycznymi stanowi szczególny kontekst funkcjonowania psychicznego. Dla mieszkańców Polski takim kontekstem jest od lutego 2022 roku wojna w Ukrainie oraz związana z nią niepewność dotycząca możliwego rozwoju sytuacji. Długotrwała niepewność różni się od ostrej reakcji na pojedyncze zdarzenie traumatyczne i może wpływać na sposób reagowania na potencjalne zagrożenie.
W sytuacji zagrożenia organizm uruchamia automatyczne reakcje obronne, między innymi pobudzenie, walkę lub ucieczkę, zamrożenie oraz bezruch toniczny, obejmujące szerokie spektrum reakcji na ekstremalny stres (Bracha, 2004), które nie tworzą jednej, sztywnej sekwencji (Kozlowska i in., 2015). Dysocjacja jest natomiast odrębnym konstruktem odnoszącym się między innymi do zmian w integracji świadomości, pamięci i poczucia ciągłości siebie. Może współwystępować z reakcjami obronnymi, ale nie jest ich automatycznym następstwem.
Artykuł porządkuje te pojęcia i proponuje ramę obserwacji klinicznej, pomocną w odróżnianiu reakcji przejściowych od doświadczeń wymagających pogłębionej oceny specjalistycznej. Rama ma charakter koncepcyjny, a nie diagnostyczny, a związek między przewlekłą niepewnością a dysocjacją pozostaje hipotezą teoretyczną, nie zaś potwierdzoną empirycznie zależnością przyczynową.
Słowa kluczowe: dysocjacja, zamrożenie, bezruch toniczny, reakcje obronne, przewlekła niepewność, trauma, zdrowie psychiczne w kryzysie, nietolerancja niepewności
1. Wprowadzenie i cel
Zagrożenia geopolityczne o nieprzewidywalnym przebiegu i bez wyraźnego punktu rozstrzygnięcia stanowią specyficzne wyzwanie psychologiczne również dla osób, które nie są nimi bezpośrednio dotknięte, lecz pozostają w zasięgu ich potencjalnych konsekwencji. Od lutego 2022 roku mieszkańcy Polski funkcjonują w warunkach długotrwałej niepewności dotyczącej rozwoju wojny w Ukrainie i jej możliwych konsekwencji — wpływ tej sytuacji na kondycję psychiczną osób niezaangażowanych bezpośrednio w konflikt stanowił jeden z rzadziej poruszanych wątków debaty o zdrowiu psychicznym.
Badanie zespołu z Uniwersytetu SWPS wykazało, że mimo braku bezpośredniego zaangażowania Polski w działania wojenne, 57,2% polskich respondentów (spośród ponad 1600 badanych w Polsce, Ukrainie i na Tajwanie) przekroczyło próg wskazujący na nasilone objawy stresu pourazowego (Chudzicka-Czupała i in., 2023); próba nie była reprezentatywna dla populacji kraju. Kolejne badanie tego zespołu (Chudzicka-Czupała i in., 2025) pokazało, że różnic tych nie tłumaczy sama bliskość geograficzna konfliktu: polscy studenci zgłaszali wyższy poziom depresji i stresu niż ich ukraińscy rówieśnicy mimo mniejszego bezpośredniego doświadczenia wojny, a kluczowym czynnikiem różnicującym okazało się radzenie sobie skoncentrowane na problemie.
Należy jednak zaznaczyć, że przywołane badania dotyczą przede wszystkim lęku, depresji, objawów stresu pourazowego oraz strategii radzenia sobie, a nie bezpośredniego pomiaru dysocjacji. Dane te ilustrują skalę psychologicznego obciążenia związanego z wojną i towarzyszącą jej niepewnością, lecz same w sobie nie pozwalają wnioskować o istnieniu bezpośredniego związku przyczynowego między tym obciążeniem a występowaniem epizodów dysocjacyjnych. Odróżnia to tę sytuację psychologiczną od pojedynczego, ograniczonego w czasie zdarzenia traumatycznego, a reakcje obronne, które mogą się w niej aktywować, wymagają odrębnego podejścia klinicznego.
Celem artykułu jest uporządkowanie pojęć związanych z zamrożeniem, bezruchem tonicznym i dysocjacją oraz zaproponowanie praktycznej ramy obserwacji klinicznej, pozwalającej uporządkować obserwację reakcji i wskazać sytuacje, w których może być zasadna pogłębiona ocena specjalistyczna. Celem opracowania nie jest systematyczna ocena skuteczności ani porównanie modeli teoretycznych, lecz ich integracja na potrzeby klinicznego różnicowania reakcji obronnych i doświadczeń dysocjacyjnych w kontekście przewlekłej niepewności. Szczególne znaczenie ma odróżnienie automatycznych reakcji obronnych od doświadczeń dysocjacyjnych oraz przejściowych reakcji od objawów utrzymujących się i wpływających na funkcjonowanie.
2. Ramy teoretyczne
2.1. Kaskada obronna: pobudzenie, zamrożenie, bezruch toniczny
Kaskada obronna jest ukształtowanym ewolucyjnie zestawem reakcji przetrwania. W odpowiedzi na zagrożenie angażowane są rozległe sieci neuronalne obejmujące między innymi ciało migdałowate, podwzgórze, istotę szarą okołowodociągową oraz struktury pnia mózgu i układu autonomicznego. W zależności od charakteru zagrożenia i możliwości jego uniknięcia organizm może uruchamiać różne reakcje obronne, od mobilizacji do działania po reakcje ograniczające ruch i aktywność.
Pierwszym etapem jest pobudzenie, w którym organizm rejestruje zagrożenie i mobilizuje zasoby fizjologiczne: towarzyszy mu świadomość zagrożenia, procesy oceny zagrożenia oraz zwiększone pobudzenie fizjologiczne, w tym przyspieszenie akcji serca. Jeżeli walka lub ucieczka są możliwe, pobudzenie przechodzi w kolejny etap kaskady — aktywną reakcję walki lub ucieczki (ang. fight/flight), w którym organizm podejmuje czynne działanie wobec zagrożenia. Aktywność poszczególnych struktur mózgowych na obu etapach zależy od rodzaju, intensywności i kontekstu zagrożenia.
Zamrożenie może pojawić się w sytuacji wysokiego zagrożenia, zwłaszcza gdy działanie jest utrudnione, ryzykowne lub gdy sytuacja wymaga chwilowego zatrzymania aktywności i zorientowania się w otoczeniu, niekoniecznie dopiero wtedy, gdy walka lub ucieczka są obiektywnie niemożliwe. Jedną z funkcji przypisywanych tej reakcji w ujęciu ewolucyjnym jest ograniczenie wykrywalności przez potencjalne zagrożenie. Dokładny mechanizm neurofizjologiczny tego etapu pozostaje przedmiotem dyskusji w literaturze i nie powinien być przedstawiany jako ostatecznie ustalony.
Bezruch toniczny jest kolejnym z możliwych stanów w ramach kaskady obronnej i wiąże się zwykle z wysokim poziomem zagrożenia oraz brakiem możliwości skutecznej ucieczki, na przykład w sytuacji ataku fizycznego, przemocy seksualnej lub brutalnego napadu. Osoba może doświadczać znacznego ograniczenia lub subiektywnej niemożności wykonania ruchu, często przy zachowanej świadomości, czemu zwykle towarzyszy wyraźne napięcie mięśniowe; mogą temu towarzyszyć również poczucie odrealnienia lub chwilowa niemożność mówienia. W części przypadków pojawia się również zmniejszone odczuwanie bólu, określane jako analgezja indukowana stresem. Odrębnym, bardziej skrajnym stanem opisywanym w ramach kaskady obronnej jest bezruch zapadnięty, w którym napięcie mięśniowe ulega obniżeniu — nie należy go utożsamiać z bezruchem tonicznym. Z perspektywy ewolucyjnej reakcje te są interpretowane jako mechanizmy obronne zwiększające szanse przetrwania w sytuacji skrajnego zagrożenia, choć ich funkcja nie sprowadza się do jednego, prostego celu.
Modelu kaskady obronnej nie należy traktować jako sztywnej sekwencji, przez którą każda osoba przechodzi w tej samej kolejności w obliczu zagrożenia, jest to raczej zestaw dostępnych reakcji, których przebieg zależy od wielu czynników, np. specyfiki określonej sytuacji, poczucia sprawczości i własnych zasobów (w tym siły fizycznej) oraz wcześniejszych doświadczeń danej osoby. Doświadczenia dysocjacyjne mogą współwystępować z niektórymi z tych stanów, w szczególności z bezruchem tonicznym, jednak nie stanowią one w sposób prosty kolejnego etapu w modelu kaskady obronnej (Kozlowska i in., 2015). Badania wskazują ponadto, że okołotraumatyczny bezruch toniczny wiąże się z nasileniem objawów stresu pourazowego, co podkreśla jego znaczenie kliniczne (Coimbra i in., 2023).
2.2. Dysocjacja jako odrębny konstrukt
Dysocjacja jest zjawiskiem psychologicznym i klinicznym, polegającym na osłabieniu integracji pomiędzy funkcjami psychicznymi, które zazwyczaj działają spójnie i są ze sobą połączone, takimi jak pamięć, świadomość, tożsamość, kontrola ruchowa czy percepcja. Towarzyszą jej określone korelaty neurobiologiczne, choć leżące u jej podstaw mechanizmy nie są jeszcze w pełni poznane. Manifestacje dysocjacji są zróżnicowane i nie muszą obejmować wszystkich wymienionych obszarów jednocześnie. Zgodnie z klasyfikacją DSM-5-TR dysocjacja to zakłócenie lub nieciągłość prawidłowej integracji świadomości, pamięci, tożsamości, emocji, percepcji, reprezentacji ciała, kontroli ruchowej i zachowania (American Psychiatric Association, 2022).
W niektórych ujęciach teoretycznych skrajne przeciążenie lub poczucie braku możliwości skutecznego działania wobec zagrożenia może wiązać się z częściowym osłabieniem integracji doświadczenia, co opisuje się jako mechanizm o potencjalnie ochronnej funkcji.
Podczas codziennego, zwyczajnego funkcjonowania doświadczenie percepcyjne („spostrzegam w określony sposób sytuację”), afektywne („czuję radość, strach, złość”), cielesne (np. przyspieszone bicie serca, spłycenie oddechu) oraz pamięciowe (zdolność do zarejestrowania danego wydarzenia na osi życia i umiejscowienia go w określonym czasie) jest zwykle w znacznym stopniu zintegrowane.
W doświadczeniu dysocjacji integracja pomiędzy tymi funkcjami zostaje osłabiona lub częściowo zerwana, w różnym stopniu i skali. Osoba, która doświadcza dysocjacji, może mieć poczucie, że widzi siebie z perspektywy innej osoby, lub obserwować przytłaczające czy traumatyczne zdarzenie, nie odczuwając żadnych emocji.
2.3. Kontinuum dysocjacji
W części ujęć teoretycznych dysocjację opisuje się bardziej w kategoriach spektrum o różnym nasileniu niż w kategoriach zero-jedynkowych.
Na łagodnym końcu kontinuum można umieścić doświadczenia takie jak absorpcja uwagi czy krótkotrwałe poczucie wykonywania dobrze znanej czynności w sposób częściowo automatyczny, na przykład podczas jazdy samochodem po znanej trasie. Nie każde takie doświadczenie jest jednak traktowane jako objaw dysocjacyjny, a automatyzacja dobrze wyuczonych czynności czy chwilowe błądzenie myślami same w sobie nie są równoznaczne z dysocjacją kliniczną.
Derealizacja i depersonalizacja to doświadczenia, które mogą mieć różne nasilenie, od łagodnego po bardzo nasilone. Derealizacja to stan, kiedy otaczający świat wydaje się nierealny, jakby „za szybą”. Depersonalizacja natomiast to poczucie odłączenia lub obcości wobec własnego ciała, myśli, uczuć albo poczucia siebie. Stany te mogą być chwilowe i ulotne lub trwać dłuższy okres czasu.
2.4. Podłoże neurobiologiczne i okno tolerancji
W dysocjacji opisywane są określone korelaty neurobiologiczne, choć ich wzorzec różni się w zależności od rodzaju dysocjacji, metody badawczej i kontekstu, i nie sprowadza się do jednego, uniwersalnego mechanizmu. W ramach kaskady obronnej opisywanej przez Kozlowską i współpracowników (2015) stanom zamrożenia i bezruchu tonicznego mogą towarzyszyć zmiany aktywności układu autonomicznego, obejmujące zarówno spadek, jak i wzrost tętna, a także zmniejszoną reaktywność na bodźce sensoryczne i ból, choć zakres i kierunek tych zmian bywa zróżnicowany. Bardziej szczegółowe mechanizmy neurobiologiczne leżące u podstaw samej dysocjacji pozostają przedmiotem odrębnych badań i wykraczają poza zakres tego artykułu.
Szeroko wykorzystywaną w praktyce klinicznej koncepcją jest koncepcja okna tolerancji, spopularyzowana w literaturze klinicznej między innymi przez Siegela (1999). Opisuje ona zakres pobudzenia fizjologicznego i emocjonalnego, w obrębie którego człowiek zachowuje zdolność do elastycznego, zintegrowanego funkcjonowania: potrafi myśleć, regulować emocje i reagować adekwatnie do sytuacji. Wyjście powyżej górnej granicy tego zakresu wiąże się zwykle z hiperpobudzeniem, obejmującym między innymi niepokój, drażliwość czy poczucie przytłoczenia, natomiast wyjście poniżej dolnej granicy może wiązać się z objawami hipopobudzenia, takimi jak spowolnienie, wycofanie czy poczucie odrętwienia; w literaturze klinicznej stan ten bywa również łączony z niektórymi doświadczeniami dysocjacyjnymi oraz reakcjami unieruchomienia.
Szerokość tego zakresu nie jest stała i, w ramach interpretacyjnego zastosowania tej koncepcji do omawianego kontekstu — a nie jako bezpośredni wniosek z pracy Siegela — może zawężać się pod wpływem przewlekłego stresu lub przewlekłej niepewności, co sprawia, że reakcje wcześniej mieszczące się w granicach elastycznego funkcjonowania zaczynają wykraczać poza nie przy bodźcach o niższym niż wcześniej natężeniu. Koncepcja ta ma przede wszystkim wartość heurystyczną i kliniczną, ułatwiając rozmowę o regulacji pobudzenia, nie stanowi jednak zwalidowanego narzędzia pomiarowego.
2.5. Specyfika reakcji na przewlekłą, nierozstrzygniętą niepewność
Model uogólnionego zaburzenia lękowego Dugasa, Gagnona, Ladouceura i Freestona (1998) wskazuje nietolerancję niepewności jako jeden z jego centralnych komponentów, obok między innymi pozytywnych przekonań dotyczących zamartwiania się, negatywnej orientacji na problem oraz poznawczego unikania. Nietolerancję niepewności opisuje się jako dyspozycję poznawczą polegającą na przeżywaniu sytuacji niejednoznacznych jako zagrażających; w późniejszych rozwinięciach konstruktu podkreśla się, że dzieje się tak niezależnie od realnego prawdopodobieństwa negatywnego zdarzenia, opisując ją między innymi poprzez przekonanie, że niepewność jest niebezpieczna, niesprawiedliwa i pozbawia poczucia kontroli, a także poprzez trudność w tolerowaniu braku informacji i silną potrzebę pewności; wiąże się ona ponadto ze skłonnością do zamartwiania się, co razem sprzyja negatywnej ocenie sytuacji problemowych i postrzeganiu ich jako zagrożenia lub potwierdzenia własnej niekompetencji.
W późniejszej literaturze rozwijającej ten model wskazywano również na dodatkowe próby radzenia sobie z doświadczeniem niepewności: poznawcze lub behawioralne unikanie, nieustanne szukanie zapewnienia i potwierdzeń u innych oraz prokrastynację, czyli odwlekanie podejmowania decyzji lub działań.
Mechanizmy te pokazują, w jaki sposób negatywne przekonania dotyczące niepewności oraz towarzyszące im zachowania mające na celu jej redukcję mogą sprzyjać utrzymywaniu się podwyższonego pobudzenia, choć sam model Dugasa i współpracowników (1998) nie opisuje bezpośrednio neurofizjologicznych mechanizmów pobudzenia układu nerwowego. Im wyższa tolerancja niepewności, a więc im niższy poziom jej nietolerancji, tym łatwiej jest tolerować stan zawieszenia i podejmować działania mimo braku pełnych danych.
3. Rama obserwacji klinicznej
Przedstawione modele nie dostarczają gotowego narzędzia pozwalającego automatycznie odróżnić przejściową reakcję od doświadczenia wymagającego pogłębionej oceny. Na podstawie omówionej literatury autorki proponują autorską, sześciowymiarową ramę obserwacji klinicznej, która nie stanowi zwalidowanego modelu badawczego.
Czas trwania
Krótki epizod, który ustępuje wraz ze zmniejszeniem nasilenia bodźca lub zakończeniem sytuacji, może mieć charakter przejściowy. Większej uwagi wymaga doświadczenie utrzymujące się mimo braku aktualnego zagrożenia, powtarzające się lub nasilające z czasem.
Wpływ na funkcjonowanie
Istotne jest, czy osoba może kontynuować pracę, naukę, codzienne obowiązki i relacje. Systematyczne zakłócanie tych obszarów zwiększa potrzebę pogłębionej oceny.
Ciągłość pamięci i doświadczenia siebie
Znaczenie ma występowanie powtarzających się luk pamięciowych, poczucia utraty ciągłości własnego doświadczenia lub trudności w odtworzeniu istotnych fragmentów wydarzeń. Sama chwilowa trudność z koncentracją nie jest wystarczająca do rozpoznania dysocjacji.
Powrót do typowego poziomu funkcjonowania
Warto obserwować, czy doświadczenie ustępuje i czy osoba odzyskuje swój typowy poziom funkcjonowania. Szczególnej uwagi wymagają objawy utrzymujące się mimo ustania sytuacji wywołującej lub pojawiające się coraz częściej.
Związek z sytuacją lub jej przypomnieniem
Silna reakcja może być związana z konkretnym bodźcem, wspomnieniem lub skojarzeniem i sama w sobie nie musi oznaczać zaburzenia. Większej uwagi wymaga sytuacja, gdy intensywne doświadczenia pojawiają się często bez rozpoznawalnego związku z sytuacją i utrudniają codzienne funkcjonowanie.
Wpływ na relacje i rozwój
Znaczenie ma nie tylko pojedynczy epizod, ale również jego długofalowe konsekwencje. Postępujące wycofanie z relacji, ograniczenie aktywności, pogorszenie funkcjonowania zawodowego lub edukacyjnego oraz utrata wcześniejszego poziomu zaangażowania mogą wskazywać na potrzebę dalszej oceny.
Powyższe obszary nie stanowią kryteriów diagnostycznych. Powinny być rozpatrywane łącznie i w odniesieniu do indywidualnego kontekstu osoby.
4. Implikacje praktyczne
W praktyce istotne jest unikanie zarówno bagatelizowania chwilowych reakcji, jak i patologizowania każdego doświadczenia oderwania czy chwilowej nieobecności. Pojedyncze doświadczenie nie pozwala samo w sobie określić jego znaczenia klinicznego.
Bardziej użyteczna od oceny pojedynczego zachowania jest obserwacja jego dynamiki: czasu trwania, częstotliwości, wpływu na codzienne funkcjonowanie, ciągłości pamięci oraz możliwości powrotu do typowego poziomu aktywności. Jeżeli doświadczenia utrzymują się, nasilają, znacząco ograniczają funkcjonowanie lub wiążą się z powtarzającymi się lukami pamięciowymi albo wyraźnym zaburzeniem ciągłości doświadczenia siebie, wskazana jest konsultacja ze specjalistą.
U osób wymagających dodatkowego wsparcia większego znaczenia mogą nabierać obserwowane zmiany w zachowaniu i funkcjonowaniu, szczególnie gdy komunikowanie własnego stanu wewnętrznego jest utrudnione. Nie należy jednak utożsamiać każdej zmiany koncentracji, wycofania czy spowolnienia z dysocjacją, ponieważ podobne objawy mogą mieć wiele innych przyczyn.
5. Ograniczenia
Artykuł ma charakter koncepcyjny, oparty na wybranej literaturze teoretycznej i klinicznej — jest to przegląd narracyjny, a nie systematyczny.
W literaturze wykorzystanej do przygotowania opracowania nie zidentyfikowano polskich badań bezpośrednio mierzących nasilenie doświadczeń dysocjacyjnych w kontekście przewlekłej niepewności związanej z wojną w Ukrainie. Dostępne polskie badania dotyczą przede wszystkim lęku, depresji, stresu pourazowego i strategii radzenia sobie (Chudzicka-Czupała i in., 2023, 2025).
Związek między przewlekłą niepewnością a dysocjacją pozostaje więc hipotezą wymagającą dalszej weryfikacji empirycznej. Poszczególne modele wykorzystane w artykule mają różny status empiryczny i nie mogą być traktowane jako równoważne pod względem wiarygodności.
6. Podsumowanie
Przewlekła, nierozstrzygnięta niepewność związana z sytuacją geopolityczną stanowi szczególny kontekst psychologiczny, różniący się od pojedynczego zdarzenia traumatycznego. W odpowiedzi na zagrożenie mogą pojawiać się automatyczne reakcje obronne, w tym zamrożenie i bezruch toniczny, których wystąpienie samo w sobie nie oznacza zaburzenia. Dysocjacja jest odrębnym konstruktem dotyczącym między innymi integracji świadomości, pamięci i doświadczenia siebie, dlatego nie powinna być automatycznie utożsamiana z reakcją immobilizacyjną. W ocenie klinicznej znaczenie mają przede wszystkim czas trwania doświadczenia, jego wpływ na funkcjonowanie, ciągłość pamięci i doświadczenia siebie, możliwość powrotu do typowego poziomu funkcjonowania, związek z sytuacją oraz długofalowy wpływ na relacje i rozwój. Zaproponowana rama ma służyć uporządkowaniu obserwacji i rozpoznawaniu sytuacji, w których może być zasadna dalsza konsultacja specjalistyczna, bez patologizowania przejściowych reakcji na przewlekłą niepewność.
Bibliografia
American Psychiatric Association. (2022). Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (wyd. 5, tekst zrewidowany, DSM-5-TR). Washington, DC: American Psychiatric Association Publishing.
Bracha, H. S. (2004). Freeze, flight, fight, fright, faint: adaptationist perspectives on the acute stress response spectrum. CNS Spectrums, 9(9), 679–685. https://doi.org/10.1017/S1092852900001954
Chudzicka-Czupała, A., Hapon, N., Chiang, S. K., Żywiołek-Szeja, M., Karamushka, L., Lee, C. T., Grabowski, D., Paliga, M., Rosenblat, J. D., Ho, R., McIntyre, R. S., Chen, Y. L. (2023). Depression, anxiety and post-traumatic stress during the 2022 Russo-Ukrainian war, a comparison between populations in Poland, Ukraine, and Taiwan. Scientific Reports, 13, 3602. https://doi.org/10.1038/s41598-023-28729-3
Chudzicka-Czupała, A., Hao, F., Hapon, N., Dubniak, Z., Różycka, W., Ostafińska-Molik, B., Ho, R. (2025). Well-being of Ukrainian and Polish college students during the Russo-Ukrainian war and coping strategies as predictors of mental health disorders. Critical Public Health, 35(1), 2460996. https://doi.org/10.1080/09581596.2025.2460996
Coimbra, B. M., Hoeboer, C. M., van Zuiden, M., Williamson, R. E., D’Elia, A. T., Mello, A. F., Mello, M. F., Olff, M. (2023). The relationship between tonic immobility and the development, severity, and course of posttraumatic stress disorder: Systematic and meta-analytic literature review. Journal of Anxiety Disorders, 97, 102730. https://doi.org/10.1016/j.janxdis.2023.102730
Dugas, M. J., Gagnon, F., Ladouceur, R., Freeston, M. H. (1998). Generalized anxiety disorder: a preliminary test of a conceptual model. Behaviour Research and Therapy, 36, 215–226. https://doi.org/10.1016/S0005-7967(97)00070-3
Kozlowska, K., Walker, P., McLean, L., Carrive, P. (2015). Fear and the Defense Cascade: Clinical Implications and Management. Harvard Review of Psychiatry, 23(4), 263–287. https://doi.org/10.1097/HRP.0000000000000065
Siegel, D. J. (1999). The Developing Mind: Toward a Neurobiology of Interpersonal Experience. New York: Guilford Press.