Zanim mieliśmy słowa, żeby nadać przerażeniu znaczenie
Kinga Bigaj
Historia jest ciekawsza niż prosty podział na świat „przed terapią" i „po terapii". Zanim pojawiła się współczesna psychologia, ludzie mieli własne sposoby radzenia sobie z doświadczeniami, których nie potrafili łatwo nazwać ani wyjaśnić: tworzyli rytuały, opowieści i mity. Późniejsze teorie psychologiczne i psychoanalityczne nie musiały wymyślać tych sposobów radzenia sobie od zera. W wielu przypadkach nadały po prostu język temu, co ludzie od dawna próbowali robić intuicyjnie.
Doświadczenie, którego umysł nie potrafił zintegrować
Zanim Freud zaczął pisać o nieświadomości, francuski psychiatra Pierre Janet, pracując pod koniec XIX wieku z pacjentkami, u których rozpoznawano wówczas histerię, systematycznie opisywał dysocjację. Zwracał uwagę, że doświadczenie przekraczające możliwości psychiki nie zawsze zostaje zintegrowane z resztą pamięci i świadomości.
W tym ujęciu doświadczenie traumatyczne nie musiało być dostępne w postaci spójnego, autobiograficznego wspomnienia. Mogło natomiast przejawiać się w postaci doznań sensorycznych, stanów afektywnych czy powtarzających się zachowań.
Trzeba tu jednak uważać, żeby nie pomylić dwóch różnych zjawisk. Dysocjacja u Janeta i reakcja zamrożenia w kontekście ostrego zagrożenia nie są tym samym. Zamrożenie opisuje reakcję obronną organizmu na zagrożenie, natomiast dysocjacja w ujęciu Janetowskim odnosi się do zaburzenia integracji części doświadczenia psychicznego, które może obejmować świadomość, pamięć, percepcję i działanie. Mogą się pojawić jednocześnie, ale nie oznaczają tego samego.
Oba zjawiska mogą jednak pojawiać się w sytuacjach, w których doświadczenie przekracza dostępne w danym momencie możliwości jego psychicznego opracowania i integracji. Reakcja ciała pojawiająca się w obliczu zagrożenia nie musi być kwestią świadomego wyboru. Może być sposobem organizmu na poradzenie sobie z sytuacją przekraczającą jego aktualne możliwości.
Umysł jako kontener
Kilkadziesiąt lat później brytyjski psychoanalityk Wilfred Bion zaczął zajmować się innym, pokrewnym problemem: jak doświadczenie emocjonalne staje się czymś, o czym można pomyśleć.
Bion określał ten proces mianem funkcji alfa. W jego teorii funkcja alfa przekształca elementy beta, czyli nieopracowane jeszcze elementy doświadczenia, w elementy alfa, które mogą być wykorzystywane w myśleniu, śnieniu i symbolizacji. Dopóki to się nie wydarzy, doświadczenie może pozostawać tym, co Bion nazywał bezimiennym przerażeniem: lękiem pozbawionym uchwytnego kształtu i znaczenia.
Bion jako młody dowódca czołgu uczestniczył w I wojnie światowej i przez wiele lat wracał do doświadczeń wojennych w swojej pracy teoretycznej. Nie oznacza to, że jego teoria była prostym skutkiem wojennej traumy. Doświadczenia z frontu stały się później ważnym punktem odniesienia dla jego myślenia o tym, jak doświadczenie staje się możliwe do pomyślenia.
W tym kontekście Bion używał pojęć kontenera i tego, co kontenerowane. W klasycznym ujęciu chodzi o sytuację, w której człowiek nie potrafi jeszcze sam przetworzyć swojego stanu emocjonalnego i korzysta z obecności drugiej osoby: kogoś, kto może przyjąć jego lęk, nie ulec mu, nadać mu pewien kształt i oddać go z powrotem w formie łatwiejszej do udźwignięcia. Ta funkcja może z czasem stać się częścią własnych sposobów regulowania i rozumienia doświadczenia.
Z tej perspektywy można wyprowadzić praktyczny wniosek dotyczący sposobu udzielania wsparcia w kryzysie. Człowiek w ostrym stresie nie zawsze potrzebuje najpierw wyjaśnienia. Często bardziej użyteczna może być spokojna obecność, prosty komunikat i jeden możliwy do wykonania krok.
Nazwanie boga, czyli eksternalizacja strachu
W starożytnej Grecji słowo panikon, oznaczające coś "należącego do Pana", wiązało się z nagłym, irracjonalnym lękiem przypisywanym obecności boga Pana. W opowieściach o Panie taki lęk mógł prowadzić do nagłego popłochu ludzi lub zwierząt.
Historia Pana jest dobrze udokumentowanym elementem greckiej tradycji. To, co możemy z niej dziś wyczytać psychologicznie, jest już interpretacją.
W tej historii można z dzisiejszej perspektywy dostrzec coś, co przypomina eksternalizację i personifikację strachu. Nie chodzi tu o kliniczny przykład projekcji czy eksternalizacji, lecz o współczesną interpretację kulturową: wewnętrznemu, niezrozumiałemu stanowi nadano zewnętrzną przyczynę i postać.
Praca żałoby i rytuał jako jej zewnętrzny szkielet
W 1917 roku Freud opublikował esej "Żałoba i melancholia". Rozróżnił w nim dwa sposoby reagowania na utratę. Żałobę opisywał jako proces, w którym psychika stopniowo konfrontuje się z rzeczywistością utraty i wycofuje libido z utraconego obiektu, co w jego ujęciu pozwalało z czasem ponownie kierować libido ku innym obiektom. W melancholii osoba zwykle wie, kogo straciła, ale nie w pełni to, co dokładnie w tej relacji dla niej znaczyło. Ego utożsamia się wtedy z utraconym obiektem, a ambiwalentne uczucia wobec utraconego obiektu, w tym wrogość, zostają w tym modelu skierowane przeciwko własnemu ja.
Rozróżnienie to stało się ważnym punktem wyjścia dla późniejszego myślenia o żałobie i melancholii. Nie jest jednak współczesnym narzędziem diagnostycznym. Dzisiejsze modele żałoby są bardziej złożone i nie zakładają konieczności prostego, liniowego wycofywania więzi z osobą zmarłą.
W różnych kulturach rytuały żałobne tworzyły ramy, w których strata była przeżywana zgodnie z określonymi normami, gestami i sposobami pamiętania: czuwanie, wspólne wspominanie zmarłego czy określony sposób mówienia o stracie.
Nie znaczy to, że dawny rytuał był odpowiednikiem współczesnej terapii. Można jednak zauważyć podobną funkcję: doświadczenie, które trudno uporządkować we własnym wnętrzu, zostaje częściowo uporządkowane przez coś, co istnieje poza jednostką.
Opowieść jako funkcja alfa wykonywana przez wspólnotę
W wielu kulturach istniały osoby, których zadaniem było przechowywanie i przekazywanie wspólnotowych opowieści. Pamięć zbiorowa mogła być przekazywana poprzez narrację, pieśń i opowieść.
Badania nad ekspresją pisemną wskazują, że nadawanie ważnym doświadczeniom uporządkowanej formy może wspierać ich organizowanie i nadawanie im znaczenia. Zbliżony element wykorzystuje między innymi terapia ekspozycji narracyjnej, w której szczegółowe opowiadanie doświadczeń traumatycznych jest częścią ustrukturyzowanej ekspozycji terapeutycznej, choć nie oznacza to, że dawne opowieści były jej historycznym pierwowzorem.
Używając języka Biona jako współczesnej metafory, można powiedzieć, że opowiadacz historii pomagał społeczności zrobić coś z doświadczeniem, którego pojedynczy człowiek nie byłby w stanie udźwignąć. Doświadczenia wojny, głodu czy klęski mogły otrzymywać formę mitu, opowieści albo pieśni, dzięki którym można było do nich wracać i przekazywać je kolejnym pokoleniom.
Widmo, które nie zostało opłakane
Nicolas Abraham i Maria Torok, francuscy psychoanalitycy, rozróżnili w latach siedemdziesiątych introjekcję jako proces opracowywania utraty oraz inkorporację jako fantazmatyczny sposób uniknięcia tego procesu. Introjekcja oznacza w ich modelu proces psychicznego opracowania utraty, w którym doświadczenie straty zostaje stopniowo ujęte w słowa i włączone do własnej historii. W ich modelu inkorporacja wiąże się z sytuacją, w której strata nie może zostać poddana takiemu opracowaniu: zamiast tego pojawia się zaprzeczenie stracie i fantazja, że utracony obiekt zostaje w całości "połknięty" i zachowany w środku, bez poddania go opracowaniu.
W modelu Abrahama i Torok inkorporacja wiąże się z powstaniem tak zwanej krypty: metaforycznie rozumianej, zamkniętej przestrzeni psychicznej, w której zostaje zachowany utracony obiekt i związane z nim niewypowiedziane doświadczenie, zamiast zostać poddane procesowi introjekcji. Na zewnątrz osoba, u której powstała, może normalnie funkcjonować.
Widmo nie jest tym samym co krypta. W teorii Abrahama i Torok odnosi się do transgeneracyjnego oddziaływania niewypowiedzianego sekretu poprzedniego pokolenia. Dziecko nie dziedziczy w tej koncepcji samej treści tego, co rodzic pozostawił niewypowiedziane, lecz zostaje uwikłane w lukę, milczenie albo zniekształcenie w rodzinnym przekazie, które może przejawiać się w afektach, objawach lub zachowaniach, których źródło pozostaje dla osoby nierozpoznane.
Koncepcja krypty i widma jest modelem teoretycznym osadzonym w tradycji psychoanalitycznej, nie potwierdzonym empirycznie mechanizmem przekazu. Zdanie, że dziecko dziedziczy nie wspomnienie, tylko pustkę, jest tu metaforą teoretyczną, a nie opisanym naukowo procesem.
Zbiorowa obrona: mit, który sam siebie chronił
Dobrym przykładem jest Londyn podczas niemieckich nalotów w latach 1940 i 1941. Brytyjscy planiści i psychiatrzy obawiali się znacznego załamania morale oraz dużej liczby psychiatrycznych następstw bombardowań. Przewidywania się nie sprawdziły. Z czasem narodziła się legenda "ducha Blitzu": obrazu spokojnych londyńczyków, którzy z filiżanką herbaty przeczekują naloty.
Nie oznacza to jednak, że mieszkańcy Londynu byli po prostu odporni psychicznie. Historycy wskazują, że część lęku mogła nie trafiać do statystyk psychiatrycznych. Presja związana z utrzymywaniem morale mogła również utrudniać publiczne ujawnianie strachu. Napięcie mogło znajdować ujście w bezsenności, dolegliwościach somatycznych i innych objawach.
Z perspektywy psychoanalitycznej można w tym zobaczyć przykład zbiorowej normy, która utrudniała ujawnienie lęku. Bliżej tu, jeśli już używać języka psychoanalitycznego, do wyparcia i izolacji afektu niż do rozszczepienia w ścisłym sensie. To interpretacja, a nie ustalony fakt dotyczący każdego mieszkańca Londynu.
Ciekawsze od samej legendy jest napięcie, które się za nią kryje. Z jednej strony narracja mogła wzmacniać poczucie, że wspólnota potrafi przetrwać bombardowania. Z drugiej, społeczna presja na zachowanie spokoju mogła utrudniać mówienie o rzeczywistym lęku i wyczerpaniu.
To napięcie jest aktualne również dziś. Pomoc psychologiczna nie powinna sprowadzać się do komunikatu "bądź silny i nie pokazuj strachu". Potrzebne są raczej konkretne sposoby radzenia sobie z tym, co naprawdę dzieje się z człowiekiem.
Podsumowanie
Janet mówił o dysocjacji, Bion o tym, jak doświadczenie staje się możliwe do pomyślenia, Freud o pracy żałoby, a Abraham i Torok o tym, co może pozostać po stracie, której nie udało się przeżyć i nazwać. Historia Blitzu pokazuje z kolei, jak wspólnota może próbować radzić sobie z lękiem poprzez określoną normę zachowania.
To różne koncepcje i nie opisują jednego wspólnego mechanizmu. Niektóre z nich mają charakter historyczny lub teoretyczny, inne opierają się na współczesnych badaniach empirycznych. Wszystkie dotykają jednak podobnego pytania: co dzieje się z doświadczeniem, którego człowiek nie potrafi zintegrować, nazwać albo nadać mu znaczenia?
Skutki trudnych doświadczeń mogą natomiast ujawniać się w postaci objawów, reakcji ciała, trudności w mówieniu o tym, co się wydarzyło, albo wzorców relacyjnych wpływających na funkcjonowanie rodziny. Sposób wyjaśniania tych zjawisk zmieniał się wraz z rozwojem psychologii.
Być może dlatego w wielu kulturach tak ważne były rytuały, opowieści i obecność innych ludzi. Kiedy doświadczenie przekraczało możliwości jego nazwania lub wspólnego opracowania, ktoś musiał pomóc przejść przez pierwszy krok.
Bibliografia
Abraham, N., Torok, M. (1994). The Shell and the Kernel: Renewals of Psychoanalysis. University of Chicago Press.
Bion, W. R. (1962). Learning from Experience. Heinemann.
Brown, L. J. (2012). Bion's discovery of alpha function: Thinking under fire on the battlefield and in the consulting room. The International Journal of Psychoanalysis, 93(5), 1191–1214.
Field, G. (2002). Nights Underground in Darkest London: The Blitz, 1940–1941. International Labor and Working-Class History, 62, 11–49. DOI: 10.1017/S0147547902000194.
Freud, S. (1917). Żałoba i melancholia [Mourning and Melancholia]. W: J. Strachey (red. i tłum.), The Standard Edition of the Complete Psychological Works of Sigmund Freud, t. XIV (1957), s. 243–258. London: Hogarth Press.
Jones, E., Woolven, R., Durodié, B., Wessely, S. (2004). Civilian morale during the Second World War: Responses to air raids re-examined. Social History of Medicine, 17(3), 463–479. DOI: 10.1093/shm/17.3.463.
Jones, E. (2021). COVID-19 and the Blitz compared: mental health outcomes in the UK. The Lancet Psychiatry, 8(8), 708–716. DOI: 10.1016/S2215-0366(21)00118-8.
Merriam-Webster. (n.d.). The mythological origin of "panic". Merriam-Webster. merriam-webster.com/wordplay/the-mythological-origin-of-panic.
Pennebaker, J. W., Seagal, J. D. (1999). Forming a story: The health benefits of narrative. Journal of Clinical Psychology, 55(10), 1243–1254.
Schauer, M., Neuner, F., Elbert, T. (2011). Narrative Exposure Therapy: A Short-Term Treatment for Traumatic Stress Disorders (2nd rev. and expanded ed.). Hogrefe.
Silverman, G. S., Baroiller, A., Hemer, S. R. (2021). Culture and grief: Ethnographic perspectives on ritual, relationships and remembering. Death Studies, 45(1), 1–8. DOI: 10.1080/07481187.2020.1851885.
van der Hart, O., Friedman, B. (1989). A reader's guide to Pierre Janet on dissociation: A neglected intellectual heritage. Dissociation, 2(1), 3–16.
van der Kolk, B. A., van der Hart, O. (1989). Pierre Janet and the breakdown of adaptation in psychological trauma. American Journal of Psychiatry, 146(12), 1530–1540.