Międzypokoleniowy przekaz traumy w perspektywie psychoanalitycznej

Katarzyna Leszczyńska, Kinga Bigaj

Streszczenie

Artykuł dotyczy międzypokoleniowego przekazu traumy i sposobów jego rozumienia z perspektywy psychoanalitycznej oraz współczesnych badań nad przywiązaniem, regulacją stresu i epigenetyką. W artykule przedstawiono wybrane koncepcje psychoanalityczne, w tym koncepcję krypty i widma Abrahama i Torok, teorię pomieszczającego i pomieszczanego Biona, koncepcję zdezorganizowanego przywiązania Main i Solomon oraz teorię teleskopowania pokoleń Faimberg. Teorie zostały zestawione z wybranymi ustaleniami dotyczącymi relacyjnych i biologicznych mechanizmów mogących uczestniczyć w międzypokoleniowym przekazie doświadczeń traumatycznych. Szczególną uwagę poświęcono rozróżnieniu między modelem teoretycznym a mechanizmem empirycznie potwierdzonym. Analiza wskazuje, że międzypokoleniowego wpływu traumy nie można wyjaśnić jednym mechanizmem ani utożsamiać z prostym dziedziczeniem doświadczenia traumatycznego. Bardziej adekwatne wydaje się ujmowanie międzypokoleniowego wpływu traumy jako złożonego procesu, w którym współdziałają czynniki psychologiczne, relacyjne, środowiskowe i biologiczne.

Słowa kluczowe: trauma międzypokoleniowa, psychoanaliza, krypta i widmo, pomieszczanie, przywiązanie zdezorganizowane, teleskopowanie pokoleń, epigenetyka, PTSD, regulacja stresu

1. Wprowadzenie

Badania nad międzypokoleniowym przekazem traumy są próbą opisania tego, w jaki sposób doświadczenia traumatyczne rodzica mogą zostać przeniesione na psychikę dziecka, nawet wtedy, gdy samo dziecko nie przeżyło bezpośrednio takiego wydarzenia. Główne koncepcje dotyczyły nieświadomej lub świadomej identyfikacji z rodzicem, identyfikacji projekcyjnej (Klein, 1946), nieświadomie przekazywanych nieusymbolizowanych i nieprzeżytych doświadczeń rodzinnych, nieświadomego przekazywania dzieciom lęku, traumatycznej narracji oraz rodzinnego milczenia.

Jedne z wczesnych publikacji dotyczących psychologicznych konsekwencji doświadczeń obozowych u dzieci ocalałych z Holokaustu obejmują prace Rakoffa, Sigala i Epsteina (1966), Rakoffa (1966), Sigala i Rakoffa (1971). W kolejnych latach coraz bardziej popularna zaczęła być teoria, według której jeśli rodzic przeżył traumę, to dziecko również będzie miało objawy traumy. Jednak przeprowadzone badania nie potwierdzają tej teorii, która wydaje się być nadmiernym uproszczeniem (Dashorst 2019).

W niniejszym artykule przedstawimy syntezę wybranych teorii psychoanalitycznych i biologicznych, które mogą być pomocne w rozumieniu zjawiska międzypokoleniowego przekazu traumy.

2. Perspektywa psychoanalityczna

2.1. Krypta i widmo

Koncepcja krypty i widma autorstwa Nicolasa Abrahama i Marii Torok (1994) dotyczy nieprzepracowanej traumy i żałoby, a także jej wielopokoleniowego dziedziczenia.

Abraham i Torok wyróżniają dwa sposoby radzenia sobie z utratą: introjekcję i inkorporację.

Introjekcja polega na stopniowym przepracowywaniu żałoby i zintegrowaniu utraty z własną tożsamością. Traumatyczne doświadczenia zostają stopniowo włączane w obręb własnej historii i poddawane symbolizacji, co oznacza zdolność do wyrażenia własnych przeżyć i doświadczeń za pomocą słów, tworzenie werbalnej narracji dotyczącej bólu psychicznego i utraty.

Inkorporacja ma miejsce, gdy doświadczenie traumy i utraty jest zbyt bolesne, by mogło zostać przepracowane, i pozostaje odizolowane od reszty życia psychicznego. Zdarza się, że dana osoba nie jest wtedy w stanie o nim mówić. Często wiąże się to ze wstydem, tajemnicą lub społecznym czy rodzinnym tabu. Jest to mechanizm obronny, w którym osoba, nie będąc w stanie przetworzyć traumy, zamyka obiekt utraty wewnątrz psychiki, niejako połykając go w całości.

W tym ujęciu wewnętrzna krypta powstaje w wyniku inkorporacji i określa obszar psychiki, który przechowuje i zawiera nieopracowane traumatyczne doświadczenie. Zajmuje odizolowane, tajemne miejsce w nieświadomości, w którym utracony obiekt lub doświadczenie zostaje zamrożone. Dana osoba może prowadzić normalne życie, angażować się w relacje i pracę, jednak wnętrze krypty pozostaje niedostępne jej świadomości i refleksji.

Koncepcja widma dotyczy natomiast przekazu transgeneracyjnego. Widmo to pozostałość, ślad po nieprzepracowanej traumie przodków (rodziców lub dziadków), która sekretnie przechodzi na kolejne pokolenia, bez ich wiedzy. Gdy przeżycia rodziców lub dziadków stają się tabu, to dziecko nie zna świadomie faktów z przeszłości rodzinnej. Tajemnica wywiera wpływ, który jest niewidzialny, jednak oddziałuje w postaci odczuwanych symptomów: lęków, niezrozumiałego i niewytłumaczalnego poczucia winy czy natrętnie powracających zachowań, a także innych objawów somatycznych i psychicznych. Widmo oddziałuje pomimo tego, że dziecko może nie znać treści konkretnego zdarzenia czy jego szczegółów. Przekazywana nie jest tutaj treść wspomnienia, ale bardziej sposób funkcjonowania określonych relacji i znaczeń związanych z tym, co nieobecne lub niewypowiedziane.

W tym ujęciu wewnętrzna krypta nie jest jednorazowym wydarzeniem, lecz stanowi utrwaloną strukturę. Rodzic, nie będąc w stanie przeżyć żałoby, opłakać utraty lub upokorzenia związanego z traumatycznym doświadczeniem, dokonuje jej swoistego, wewnętrznego pochówku. W ten sposób odcina ją od reszty swojego życia psychicznego, nie mogąc poddać jej treści symbolizacji. Widmo z kolei jest następstwem tej krypty, nie jest treścią przekazywaną wprost, lecz pewną luką czy zniekształceniem w przekazie pokoleniowym. Dziecko wyczuwa, że coś zostało odcięte od reszty rodzinnej narracji i ta nieobecność staje się istotnym elementem jego rozwoju psychicznego.

Koncepcja krypty i widma jest modelem teoretycznym, osadzonym w tradycji psychoanalitycznej, która wywarła znaczący wpływ na współczesne myślenie o psychoanalizie traumy, jednak nie jest ona potwierdzeniem empirycznym konkretnego mechanizmu przekazu. Stwierdzenie, iż dziecko nie dziedziczy wspomnienia, tylko pustkę, doświadczając widma historii rodzinnej, funkcjonuje tu jako metaforyczny opis procesu.

2.2. Teoria W. Biona – pomieszczanie i jego niepowodzenie

Koncepcja Wilfreda Biona (1962) dotycząca pomieszczającego i pomieszczanego to jeden z najistotniejszych modeli, który wyjaśnia, w jaki sposób ludzki umysł przetwarza trudne emocje i jak następuje jego rozwój. Bion zauważa, że rozwój psychiczny jest związany ze zdolnością do opracowywania i przetwarzania emocjonalnych doświadczeń.

Posługując się tym modelem w kontekście przekazu traumy transgeneracyjnej, możemy zaobserwować, jakie mechanizmy obronne są uruchamiane i co właściwie się dzieje, gdy nie jesteśmy w stanie przepracować własnego cierpienia i przelewamy je w surowej formie na inne osoby (tutaj: na kolejne pokolenie).

Aby lepiej zrozumieć, na czym polega przekaz traumy, przedstawimy podstawowe elementy teorii Biona: pomieszczanie, pomieszczające, funkcję alfa.

Pomieszczane (contained) to surowe przeżycia, doświadczenie emocjonalne, które jest pozbawione znaczenia, sensu i może budzić trudne do nazwania (bezimienne) przerażenie. Dla doświadczającej go osoby są to bodźce niezrozumiałe, niemożliwe do pomyślenia, budzące lęk.

Pomieszczające (container) to zazwyczaj umysł drugiej osoby, matki lub opiekuna, który jest w stanie przyjąć i przetrawić te trudne emocje, nadać im znaczenie i nie rozpaść się pod ich wpływem. W następstwie tego procesu (pracy drugiego umysłu) możliwe jest zwrócenie dziecku jego emocji w przetworzonej, możliwej do zniesienia formie.

Funkcja alfa to zdolność (zazwyczaj matki lub głównego opiekuna dziecka) do przetrawienia nieznośnych stanów psychicznych i niepokoju dziecka. Dzięki temu dziecko uczy się budować własną zdolność do myślenia o swoich emocjach i przetwarzania ich. Rozwój funkcji alfa w świetle tej koncepcji jest podstawą życia psychicznego.

Używając koncepcji W. Biona, przekaz traumy pokoleniowej możemy rozumieć jako załamanie procesu pomieszczania. Ma on miejsce, gdy pomieszczająca funkcja w rodzinie lub w diadzie dziecko–opiekun/matka została uszkodzona przez wcześniejsze traumatyczne doświadczenia opiekuna (np. Holokaust, przemoc, wojnę, chroniczny lęk i doświadczenie niepewności bytowej, migracje).

Dziecko będące długotrwale w takiej sytuacji może, zamiast doświadczenia bycia uregulowanym i rozumianym, otrzymywać z powrotem własne, nieprzetworzone emocje, dodatkowo zmieszane z nieprzetworzonymi treściami rodzica.

2.3. Zdezorganizowane przywiązanie

Zdezorganizowany styl przywiązania został opracowany opracowany przez Mary Main i Judith Solomon (1986) w ramach teorii zapoczątkowanej przez Johna Bowlby’ego (1969) 

W prawidłowym rozwoju dziecka opiekun lub rodzic jest zazwyczaj naturalnym źródłem bezpieczeństwa, kimś w rodzaju bezpiecznej przystani. Gdy dziecko czuje się zagrożone, to szuka bliskości opiekuna, by poczuć się bezpiecznie. Jego układ nerwowy uspokaja się pod wpływem obecności osoby będącej obiektem przywiązania.

W przypadku zdezorganizowanego stylu przywiązania opiekun jest zarówno źródłem strachu, jak i osobą, u której dziecko szuka poczucia bezpieczeństwa. Ponieważ układ nerwowy dziecka uruchamia zarówno system przetrwania („uciekaj!”), jak i przywiązania („biegnij do opiekuna, bo on będzie źródłem bezpieczeństwa!”), dochodzi do zdezorganizowania lub paraliżu zazwyczaj używanych, naturalnych strategii obronnych. Dziecko nie może wtedy ani uzyskać ukojenia, ani uciec.

Istotne jest tutaj zastrzeżenie, że związek między nierozwiązanym stanem umysłu u opiekuna lub rodzica wobec przeżytej przez niego traumy czy utraty (unresolved loss or trauma) a stylem przywiązania u dziecka (który stał się fundamentalny dla modelu transmisji wzorców przywiązania) nie ma deterministycznego charakteru (Main, Hesse, 1990).

Doświadczenia traumatyczne przeżyte przez rodziców czy opiekunów nie warunkują w sposób automatyczny lub prosty zdezorganizowanego przywiązania u ich dzieci. Zjawisko to nie jest również specyficzne tylko u dzieci rodziców, którzy przeżyli traumę.

Przedstawione badania potwierdzają międzypokoleniową transmisję wzorców przywiązania, jednocześnie wskazując, że są to mechanizmy bardzo złożone, wieloczynnikowe i nie można ich sprowadzić do uproszczeń takich jak nadawanie nadmiernego znaczenia pojedynczym zachowaniom rodziców (Verhage i in., 2016).

2.4. Teleskopowanie pokoleń – H. Faimberg

Koncepcja teleskopowania pokoleń (telescoping generations) została wprowadzona przez argentyńsko-brytyjską psychoanalityczkę Haydée Faimberg (1988). Opisuje ona nieświadome identyfikacje i sposób, w jaki traumatyczne doświadczenia przodków mogą zostać włączone w psychiczną organizację kolejnego pokolenia.

Jednym z głównych pojęć koncepcji Faimberg są więzi narcystyczne (narcissistic links).

Przedstawiają one sytuację, w której dziecko może być postrzegane i traktowane przez rodziców lub dziadków nie jako w pełni odrębny podmiot, lecz bardziej jako część rodzinnej narracji, historii i tożsamości. Według tej koncepcji nieopracowana trauma rodzica może być przyczyną deficytu narcystycznego. Wówczas rodzic może mieć tendencję do traktowania własnego dziecka raczej jako przedłużenia siebie (lub swojego przodka) niż jako odrębną jednostkę z jej własnymi potrzebami, odczuciami czy innym od własnego spostrzeganiem i myśleniem. Dziecko staje się wtedy niejako „pojemnikiem” na nierozwiązane trudności i doświadczenia rodzica lub jego rodziny.

Tożsamość wyalienowana (alienated identifications) występuje wtedy, gdy dziecko nie buduje własnej, odrębnej tożsamości opartej na osobistych doświadczeniach, a rozwój jego autonomii jest blokowany przez wpływ historii wcześniejszych pokoleń (rodziców i dziadków), nawet gdy nie jest ona częścią bezpośredniej historii dziecka.

Mówimy wówczas o nieświadomej identyfikacji, która ma miejsce, gdy dziecko na nieświadomym poziomie przejmuje nieopracowane treści psychiczne rodziców lub dziadków (dotyczące np. wojny, wypartych traum, przemocy, poczucia winy lub innych sekretów rodzinnych) i zaczyna identyfikować się z nimi, traktując je jak własne. Zatarcie granic podmiotowości ma miejsce, gdy brakuje wyraźnego rozróżnienia w psychice dziecka pomiędzy tym, co należy do jego przeżyć i doświadczenia, a tym, co do doświadczenia rodziców czy opiekunów.

Według Faimberg nieświadome transmisje (często narcystyczne), powiązania i identyfikacje zostają wyalienowane z osobistej historii dziecka i jego przeżyć, tworząc identyfikacje nienależące do jego bezpośredniego doświadczenia. Faimberg używa metafory teleskopu, gdzie poszczególne części teleskopowej rury wsuwają się w siebie nawzajem (jedna w drugą), podobnie jak doświadczenia i tożsamość przodków mogą zostać skondensowane w psychice dziecka.

3. Perspektywa biologiczna: epigenetyka, genetyka i środowisko

W badaniach nad międzypokoleniowym wpływem traumy rozważa się również mechanizmy biologiczne, w tym epigenetyczne. Przykładem są badania Yehudy i in. (2014), w których u dorosłych dzieci ocalałych z Holokaustu stwierdzono różnice w metylacji genu NR3C1, kodującego receptor glukokortykoidowy, związane z historią PTSD u rodziców. Wynik ten wskazuje na możliwy związek pomiędzy doświadczeniem rodziców a regulacją określonych procesów biologicznych u potomstwa, nie pozwala jednak sam w sobie określić mechanizmu powstania tych różnic ani dowodzić ich dziedziczenia. Zgodnie z aktualnym stanem wiedzy, NR3C1 nie jest żadnym „genem traumy”, lecz jednym z wielu elementów biologicznego systemu odpowiedzi na stres.

Podobne zagadnienia badano również eksperymentalnie na zwierzętach. Gapp i in. (2014) wykazali u myszy możliwość udziału RNA plemników w przekazywaniu części następstw wczesnego stresu potomstwu. Wynik ten wskazuje na możliwość udziału mechanizmów biologicznych związanych z linią germinalną, ale nie może być traktowany jako dowód transgeneracyjnego dziedziczenia traumy u ludzi. Interpretacja takich wyników pozostaje przedmiotem dyskusji. Jak wskazuje Horsthemke (2018), w przypadku ludzi trudno jednoznacznie oddzielić potencjalne dziedziczenie epigenetyczne od wpływu genów, środowiska i kultury. Dowody dotyczące rzeczywistego transgeneracyjnego dziedziczenia epigenetycznego u ludzi pozostają więc ograniczone i niejednoznaczne.

Literatura wskazuje również na możliwe znaczenie czynników genetycznych, temperamentalnych, prenatalnych oraz indywidualnych doświadczeń rozwojowych. Osobnym wątkiem pozostaje neurobiologia samego PTSD. W badaniach potomstwa ocalałych z Holokaustu obserwowano związki między PTSD rodziców a zwiększonym ryzykiem wystąpienia PTSD u potomstwa oraz różnice w regulacji układu stresu, w tym niższy poziom kortyzolu (Yehuda 2000; Yehuda 2014). Wyniki te mogą być zgodne z hipotezą zwiększonej podatności biologicznej, choć nie pozwalają określić jej przyczyn ani mechanizmu. Na funkcjonowanie człowieka mogą również wpływać czynniki środowiskowe i relacyjne, w tym sposób funkcjonowania rodziny, przywiązanie i komunikacja emocjonalna. (Verhage i in., 2016). Nie można zatem międzypokoleniowego wpływu traumy sprowadzić do jednego mechanizmu biologicznego, lecz należy uwzględniać współdziałanie czynników biologicznych, psychologicznych, relacyjnych i środowiskowych. 

4. Podsumowanie

Międzypokoleniowy przekaz traumy należy rozumieć jako złożony, wieloczynnikowy proces, a nie jako proste dziedziczenie doświadczenia traumatycznego. Przedstawione koncepcje psychoanalityczne pokazują możliwe znaczenie nieprzepracowanych doświadczeń, relacji, pomieszczania i regulacji emocji, nieświadomych identyfikacji oraz rodzinnych narracji i milczenia.

Badania biologiczne wskazują natomiast na możliwe różnice w sposobie regulacji odpowiedzi organizmu na stres oraz na zmiany w procesach epigenetycznych, jednak nie potwierdzają prostego modelu biologicznego dziedziczenia traumy.

Najbardziej adekwatne wydaje się zatem ujmowanie zjawiska międzypokoleniowego przekazu traumy jako splotu mechanizmów psychologicznych, relacyjnych, środowiskowych i biologicznych, poprzez które doświadczenia wcześniejszych pokoleń mogą wpływać na funkcjonowanie kolejnych pokoleń.


Bibliografia

Abraham, N., & Torok, M. (1994). The shell and the kernel: Renewals of psychoanalysis, Volume 1 (N. T. Rand, Ed., Trans., & Intro.). University of Chicago Press.

Bion, W. R. (1962). Learning from experience. William Heinemann Medical Books.

Bowlby, J. (1969). Attachment and loss: Vol. 1. Attachment. Basic Books.

Dashorst, P., Mooren, T. M., Kleber, R. J., de Jong, P. J., & Huntjens, R. J. C. (2019). Intergenerational consequences of the Holocaust on offspring mental health: A systematic review of associated factors and mechanisms. European Journal of Psychotraumatology, 10(1), 1654065. https://doi.org/10.1080/20008198.2019.1654065

Faimberg, H. (1988). The telescoping of generations: Genealogy of certain identifications. Contemporary Psychoanalysis, 24(1), 99–118. https://doi.org/10.1080/00107530.1988.10746222

Gapp, K., Jawaid, A., Sarkies, P., Bohacek, J., Pelczar, P., Prados, J., Farinelli, L., Miska, E., & Mansuy, I. M. (2014). Implication of sperm RNAs in transgenerational inheritance of the effects of early trauma in mice. Nature Neuroscience, 17(5), 667–669. https://doi.org/10.1038/nn.3695

Horsthemke, B. (2018). A critical view on transgenerational epigenetic inheritance in humans. Nature Communications, 9, 2973. https://doi.org/10.1038/s41467-018-05445-5

Main, M., & Hesse, E. (1990). Parents’ unresolved traumatic experiences are related to infant disorganized attachment status: Is frightened and/or frightening parental behavior the linking mechanism? In M. T. Greenberg, D. Cicchetti, & E. M. Cummings (Eds.), Attachment in the preschool years: Theory, research, and intervention (pp. 161–182). University of Chicago Press.

Main, M., & Solomon, J. (1986). Discovery of a new, insecure-disorganized/disoriented attachment pattern. M. Yogman & T. B. Brazelton (Eds.), Affective development in infancy (pp. 95–124). Ablex.

Rakoff, V. (1966). A long-term effect of the concentration camp experience. Viewpoints, 1, 17–20.

Rakoff, V., Sigal, J. J., & Epstein, N. B. (1966). Children and families of concentration camp survivors. Canada’s Mental Health, 14, 24–26.

Sigal, J. J., & Rakoff, V. (1971). Concentration camp survival: A pilot study of effects on the second generation. Canadian Psychiatric Association Journal, 16(5), 393–397. https://doi.org/10.1177/070674377101600503

Verhage, M. L., Schuengel, C., Madigan, S., Fearon, R. M. P., Oosterman, M., Cassibba, R., Bakermans-Kranenburg, M. J., & van IJzendoorn, M. H. (2016). Narrowing the transmission gap: A synthesis of three decades of research on intergenerational transmission of attachment. Psychological Bulletin, 142(4), 337–366. https://doi.org/10.1037/bul0000038

Yehuda, R., Bierer, L. M., Schmeidler, J., Aferiat, D. H., Breslau, I., & Dolan, S. (2000). Low cortisol and risk for PTSD in adult offspring of Holocaust survivors. American Journal of Psychiatry, 157(8), 1252–1259. https://doi.org/10.1176/appi.ajp.157.8.1252

Yehuda, R., Daskalakis, N. P., Lehrner, A., Desarnaud, F., Bader, H. N., Makotkine, I., Flory, J. D., Bierer, L. M., & Meaney, M. J. (2014). Influences of maternal and paternal PTSD on epigenetic regulation of the glucocorticoid receptor gene in Holocaust survivor offspring. American Journal of Psychiatry, 171(8), 872–880. https://doi.org/10.1176/appi.ajp.2014.13121571